آزمایش مدفوع نوزاد و کودک؛ نمونه‌گیری، انواع و تفسیر جواب

آزمایش مدفوع کودک برای بررسی عفونت باکتریایی یا انگلی، خون، التهاب روده و اختلال جذب درخواست می‌شود. نمونه را در ظرف مخصوص، بدون مخلوط‌شدن با ادرار، آب، دستمال یا مواد داخل پوشک جمع کنید و طبق دستور آزمایشگاه سریع تحویل دهید. مثبت یا منفی بودن یک مورد به‌تنهایی تشخیص نهایی نیست و باید کنار علائم...

نویسنده:

ایرمان جلیلزاده

بروزرسانی:

۱۴۰۵/۰۶/۰۲

بازبین:

دکتر حسنا سید حسینی

شیوه تولید:

اصول انتشار محتوا

نمونه‌گیری درد ندارد؛ بخش مهم، جمع‌آوری تمیز و تحویل به‌موقع است. برای اسهال حاد ممکن است کشت یا آزمایش مولکولی، برای اسهال طولانی آزمایش انگل و برای شک به التهاب روده کالپروتکتین درخواست شود. محدوده طبیعی و روش تست میان آزمایشگاه‌ها تفاوت دارد و دارو نباید فقط بر اساس نگاه والدین به برگه شروع یا قطع شود.

چه زمانی آزمایش مدفوع لازم است؟

پزشک وقتی آزمایش می‌خواهد که مدفوع بتواند سرنخی از عفونت، خونریزی، التهاب یا سوءجذب بدهد. همه اسهال‌های کوتاه‌مدت نیازمند آزمایش نیستند.

اسهال شدید، خونی، تب‌دار یا طول‌کشیده
خون یا مخاط تکرارشونده
دل‌درد، استفراغ یا کاهش وزن
مدفوع چرب و بسیار بدبو یا رشد ناکافی
سفر، آب مشکوک یا تماس با فرد مبتلا
مصرف اخیر آنتی‌بیوتیک
شک به التهاب روده یا حساسیت غذایی

در مقابل، تغییر رنگ مدفوع به‌تنهایی همیشه دلیل آزمایش نیست. مدفوع سبز، زرد یا قهوه‌ای می‌تواند تحت‌تأثیر سن، شیر مادر، شیرخشک، غذای کمکی و داروها باشد. پزشک بیشتر به مدت علائم، دفعات دفع، وجود خون، تب، کم‌آبی، روند وزن‌گیری و تماس‌های احتمالی توجه می‌کند. برای مثال، یک نوبت مدفوع شل در کودک سرحال با اسهال مداوم و کاهش ادرار یکسان نیست.

پیش از نمونه‌گیری چه اطلاعاتی را آماده کنیم؟

دقت آزمایش فقط به ظرف نمونه وابسته نیست؛ اطلاعات بالینی درست نیز به پزشک و آزمایشگاه کمک می‌کند تست مناسب را انتخاب و نتیجه را صحیح تفسیر کنند. نام تمام داروها، مکمل‌ها و درمان‌های اخیر را یادداشت کنید و بدون هماهنگی چیزی را قطع نکنید.

شروع علائم، تعداد دفعات دفع و شکل مدفوع
وجود خون روشن، سیاهی قیری، مخاط یا چربی
تب، استفراغ، دل‌درد و نشانه‌های کم‌آبی
مصرف اخیر آنتی‌بیوتیک، ضدانگل، ملین، داروی ضداسهال، آهن یا بیسموت
سفر، مصرف آب تصفیه‌نشده، تماس با حیوان یا فرد مبتلا
حضور در مهدکودک، بیماری زمینه‌ای و وضعیت ایمنی کودک
رژیم حذفی، آلرژی شناخته‌شده و روند رشد یا کاهش وزن

اگر روی برگه فقط «Stool Exam» یا «S/E» نوشته شده است، از مرکز بپرسید دقیقاً چه بخش‌هایی انجام می‌شود. آزمایش روتین مدفوع با کشت، پنل PCR، کالپروتکتین، خون مخفی و آزمایش اختصاصی انگل یکسان نیست و هرکدام ظرف و شرایط تحویل خاص خود را دارند.

انواع آزمایش مدفوع

آزمایش مدفوع یک تست واحد نیست و هر گزینه هدف متفاوتی دارد.

تست	کاربرد	نکته
کشت	شناسایی بعضی باکتری‌های بیماری‌زا	هر باکتری روده بیماری‌زا نیست
انگل و تخم انگل	دیدن انگل، کیست یا تخم	گاهی چند نمونه لازم است
آنتی‌ژن یا PCR	شناسایی اجزای عامل عفونی	بسته آزمایشگاه متفاوت است
خون مخفی	خون غیرقابل‌مشاهده	علت خون را مشخص نمی‌کند
کالپروتکتین	نشانگر التهاب روده	سن و عفونت روی مقدار اثر دارند
چربی	بررسی سوءجذب چربی	ممکن است جمع‌آوری زمان‌دار باشد

آزمایش کامل مدفوع یا Stool Exam

در بررسی ظاهری و میکروسکوپی ممکن است قوام، رنگ، مخاط، گلبول قرمز، گلبول سفید، چربی، مخمر و انگل گزارش شود. وجود یا نبود هرکدام فقط یک سرنخ است. برای نمونه، WBC می‌تواند با التهاب روده همراه باشد، اما نوع میکروب یا علت دقیق بیماری را تعیین نمی‌کند.

کشت مدفوع و پنل مولکولی

کشت مدفوع برای رشد و شناسایی بعضی باکتری‌های بیماری‌زا انجام می‌شود و ممکن است چند روز زمان ببرد. پنل‌های مولکولی یا PCR ماده ژنتیکی چند عامل عفونی را سریع‌تر جست‌وجو می‌کنند، اما مثبت‌شدن همیشه به معنای آن نیست که همان عامل علت تمام علائم است؛ گاهی اثر عامل پس از فروکش بیماری نیز شناسایی می‌شود. انتخاب میان کشت و PCR به علائم، شیوع محلی و امکانات آزمایشگاه بستگی دارد.

انگل و تخم انگل؛ O&P

در O&P نمونه زیر میکروسکوپ از نظر تخم، کیست یا خود انگل بررسی می‌شود. دفع بعضی انگل‌ها مداوم نیست، به همین دلیل پزشک ممکن است نمونه‌های جداگانه بخواهد. برای ژیاردیا یا کریپتوسپوریدیوم گاهی تست آنتی‌ژن یا PCR از بررسی میکروسکوپی مناسب‌تر است. سابقه سفر، آب مشکوک، اسهال طول‌کشیده و تماس خانوادگی به انتخاب تست کمک می‌کند.

کالپروتکتین، خون مخفی و تست‌های سوءجذب

کالپروتکتین پروتئینی مرتبط با فعالیت بعضی گلبول‌های سفید در روده است. مقدار بالا التهاب را محتمل‌تر می‌کند، اما علت را مشخص نمی‌کند و عفونت، سن پایین و بعضی داروها می‌توانند بر آن اثر بگذارند. خون مخفی فقط وجود مقدار کمی خون را نشان می‌دهد. تست‌های چربی، الاستاز پانکراس، pH یا مواد احیاکننده نیز تنها در سناریوهای مشخص برای بررسی هضم و جذب درخواست می‌شوند و جزو چکاپ روتین همه کودکان نیستند.

کدام آزمایش برای کدام وضعیت مطرح می‌شود؟

نوع تست باید هدفمند باشد. انجام هم‌زمان همه آزمایش‌های مدفوع معمولاً لازم نیست و ممکن است نتیجه‌هایی تولید کند که ارتباطی با مشکل اصلی کودک ندارند.

وضعیت کودک	تست‌هایی که پزشک ممکن است در نظر بگیرد
اسهال حاد همراه خون یا تب بالا	کشت، PCR یا بررسی التهاب؛ بر اساس شدت و شرح‌حال
اسهال طول‌کشیده پس از سفر یا آب مشکوک	O&P، آنتی‌ژن یا PCR اختصاصی انگل
اسهال پس از آنتی‌بیوتیک	در شرایط مناسب، تست سم یا PCR کلستریدیوئیدس دیفیسیل
خون یا مخاط مکرر و افت رشد	خون مخفی، کالپروتکتین و بررسی‌های تکمیلی با نظر متخصص
مدفوع حجیم، چرب و بدبو با رشد ناکافی	آزمایش چربی یا تست‌های اختصاصی سوءجذب و پانکراس
خارش شبانه اطراف مقعد	تست چسب نواری برای کرمک، نه لزوماً نمونه معمول مدفوع

این جدول نسخه تجویز نیست. برای مثال، تست کلستریدیوئیدس دیفیسیل در شیرخواران و کودکان کم‌سن باید با احتیاط و بر اساس راهنمای پزشک درخواست شود، چون امکان حمل میکروب بدون بیماری وجود دارد.

وسایل و مقدار نمونه

فقط از ظرف یا کیت آزمایشگاه استفاده کنید. بعضی ظرف‌ها ماده نگهدارنده دارند؛ آن را خالی نکنید. مقدار لازم به تست وابسته است و پرکردن ظرف تا لبه ضروری نیست. نام کودک، تاریخ و ساعت دفع را ثبت کنید و ظرف بسته را در کیسه جدا حمل کنید.

از شیشه خانگی، دستمال یا ظرف شسته‌شده استفاده نکنید؛ شوینده و آلودگی نتیجه را تغییر می‌دهد. اگر آزمایشگاه مقدار یا تعداد خاصی گفته، همان دستور مقدم است.

چک‌لیست نمونه قابل‌قبول

نمونه مناسب در ظرف درست، با برچسب کامل و بدون آلودگی تحویل می‌شود. آزمایشگاه ممکن است نمونه نامناسب را رد کند؛ این کار برای جلوگیری از جواب اشتباه و درمان غیرضروری است.

ظرف مخصوص سالم است و تاریخ مصرف آن نگذشته است.
مدفوع با ادرار، آب توالت، دستمال، خاک، کرم سوختگی یا پودر تماس نداشته است.
اگر بخش خونی، مخاطی یا آبکی وجود دارد، مقدار کمی از همان قسمت هم برداشته شده است.
در ظرف محکم بسته و سطح بیرونی آن تمیز است.
نام و نام خانوادگی کودک، تاریخ تولد یا شناسه خواسته‌شده، تاریخ و ساعت نمونه‌گیری درج شده است.
نمونه در زمان و دمای اعلام‌شده تحویل می‌شود.

نمونه‌گیری از نوزاد پوشکی

هدف جلوگیری از تماس مدفوع با ادرار و ژل جاذب پوشک است. برای مدفوع آبکی از آزمایشگاه سؤال کنید، چون پوشک مایع را جذب می‌کند.

دست‌ها را بشویید و برگه را کنترل کنید.
یک لایه پلاستیک تمیز را با نظارت کامل روی سطح داخلی پوشک بگذارید؛ راه خروج ادرار بسته نشود.
پوشک را مرتب بررسی کنید.
از چند قسمت، به‌خصوص بخش خونی، مخاطی یا آبکی، نمونه بردارید.
در ظرف را ببندید و مشخصات را ثبت کنید.
دست‌ها را با آب و صابون بشویید.

پلاستیک نباید بدون نظارت در پوشک بماند. اگر کرم، پودر یا ادرار وارد نمونه شد، پیش از تحویل درباره تکرار آن سؤال کنید.

نمونه‌گیری از کودک توالت‌رفته

کودک ابتدا ادرار کند، سپس روی لگن خشک، ظرف جمع‌آوری یا پلاستیک آماده‌شده دفع کند. نمونه نباید با آب توالت، شوینده یا دستمال تماس داشته باشد. با قاشقک از چند نقطه مقدار خواسته‌شده را بردارید و ظرف را محکم ببندید.

نگهداری و تحویل نمونه

زمان و دمای نگهداری به تست و ماده داخل ظرف بستگی دارد. بهترین کار تحویل نمونه تازه در کوتاه‌ترین زمان است. نمونه را خودسرانه در دمای اتاق، یخچال یا فریزر نگذارید؛ از آزمایشگاه بپرسید.

زمان دقیق دفع را بنویسید.
نمونه آلوده معمولاً باید تکرار شود.
کشت بهتر است پیش از آنتی‌بیوتیک باشد، مگر درمان فوری لازم باشد.
برای انگل ممکن است چند نمونه در روزهای جدا بخواهند.

زمان مجاز یک عدد ثابت برای همه تست‌ها نیست. نمونه خام برای بعضی بررسی‌ها باید خیلی زود برسد، در حالی که ظرف حاوی نگهدارنده ممکن است شرایط دیگری داشته باشد. نمونه را کنار مواد غذایی نگذارید و اگر نگهداری در یخچال مجاز شد، آن را داخل کیسه بسته و جدا قرار دهید. فریزکردن خودسرانه می‌تواند برخی اجزای مورد جست‌وجو را از بین ببرد.

تست کرمک با نمونه مدفوع فرق دارد

اگر علامت اصلی خارش شبانه اطراف مقعد باشد، پزشک ممکن است تست چسب نواری یا پدل مخصوص کرمک را درخواست کند. نمونه معمولاً صبح زود، پیش از شست‌وشو، حمام، دفع یا پوشیدن لباس زیر گرفته می‌شود. چسب شفاف خانگی یا ابزار آزمایشگاه باید طبق دستور همان مرکز استفاده شود و تماس دست کودک با سطح چسبنده ممنوع است.

دیدن رشته سفید در مدفوع همیشه تشخیص کرمک نیست؛ الیاف غذا و مخاط هم ممکن است مشابه به نظر برسند. از عکس یا مشاهده والدین برای شروع خودسرانه داروی ضدانگل استفاده نکنید، زیرا نوع دارو و درمان اعضای خانواده به تشخیص و شرایط کودک بستگی دارد.

تفسیر جواب آزمایش مدفوع کودک

«منفی» یعنی عامل مورد جستجو در همان نمونه دیده نشده و بیماری را همیشه صددرصد رد نمی‌کند. «مثبت» نیز باید از نظر اهمیت بالینی و آلودگی احتمالی بررسی شود.

عبارت	برداشت کلی
WBC	ممکن است با التهاب یا عفونت دیده شود
RBC	خون؛ شقاق، عفونت، حساسیت یا التهاب مطرح است
Mucus	مقدار کم غیراختصاصی است
O&P مثبت	نوع انگل برای درمان اهمیت دارد
کشت مثبت	عامل رشدکرده باید با علائم تطبیق داده شود
خون مخفی مثبت	وجود خون را نشان می‌دهد، نه علت آن
کالپروتکتین بالا	التهاب محتمل‌تر است، اما عفونت و سن پایین اثر دارند

آنتی‌بیوتیک، ضدانگل، ملین، آهن و بعضی داروها نتیجه یا ظاهر مدفوع را تغییر می‌دهند. دارو را خودسرانه قطع نکنید؛ نام و زمان مصرف را اطلاع دهید.

اصطلاحات رایج در برگه آزمایش

شیوه گزارش آزمایشگاه‌ها یکسان نیست. عبارت‌های Seen، Not Seen، Positive، Negative، Few، Moderate و Many توصیف آزمایشگاهی‌اند و ارزش آن‌ها به نوع تست و علائم بستگی دارد.

Consistency: قوام نمونه؛ مانند شل، آبکی یا شکل‌دار.
RBC: گلبول قرمز؛ ممکن است در خونریزی، شقاق، عفونت یا التهاب دیده شود.
WBC یا Pus cell: سلول التهابی؛ وجود آن علت دقیق را مشخص نمی‌کند.
Yeast: مشاهده مخمر؛ به‌تنهایی الزاماً نیازمند درمان نیست.
Undigested food: بقایای غذا؛ در خردسالان و عبور سریع روده ممکن است دیده شود.
Fat: چربی؛ تفسیر آن به روش تست و علائم سوءجذب وابسته است.
Ova/Cyst/Trophozoite: مراحل مختلف برخی انگل‌ها که نام دقیق گزارش‌شده اهمیت دارد.
Culture: No pathogen isolated: در کشت، باکتری بیماری‌زای مورد بررسی رشد نکرده است؛ همه عفونت‌های ممکن را رد نمی‌کند.

بعد از دریافت جواب چه کنیم؟

جواب را همراه نسخه، علائم و زمان نمونه‌گیری به پزشک نشان دهید. نتیجه مثبت ممکن است به درمان، تکرار تست یا فقط پیگیری نیاز داشته باشد؛ نتیجه منفی نیز اگر علائم ادامه پیدا کند پایان بررسی نیست. درمان را بر اساس نام یک میکروب در برگه با کودک دیگر مقایسه نکنید.

اگر کودک بهتر شده است، باز هم درباره نیاز به پیگیری نتیجه سؤال کنید.
اگر علائم بدتر شده یا کم‌آبی ایجاد شده است، منتظر نوبت معمولی نمانید.
در صورت درخواست نمونه دوم یا سوم، از همان دستور جمع‌آوری پیروی کنید.
باقی‌مانده آنتی‌بیوتیک یا ضدانگل قبلی را مصرف نکنید.
برای جلوگیری از انتقال عفونت، دست‌ها را پس از تعویض پوشک و قبل از غذا با آب و صابون بشویید.

چه زمانی فوری مراجعه کنیم؟

آزمایش جای ارزیابی کودک بدحال نیست. در علائم زیر منتظر آماده‌شدن جواب نمانید:

مدفوع سیاه قیری یا خون قرمز زیاد
استفراغ سبز، خونی یا مکرر
شکم متورم یا درد مداوم
شلی بدن یا دشوار بیدارشدن
دهان خشک، چشم فرورفته یا کاهش ادرار
تب ۳۸ درجه یا بیشتر در نوزاد زیر سه ماه
اسهال شدید در نوزاد یا کودک دارای بیماری زمینه‌ای

پرسش‌های متداول

آیا نمونه را می‌توان از پوشک برداشت؟

بله، اگر با ادرار و مواد جاذب مخلوط نشود. برای اسهال آبکی از پلاستیک تمیز یا ابزار توصیه‌شده مرکز استفاده کنید.

کودک باید ناشتا باشد؟

برای بیشتر تست‌ها خیر. تست‌های خاص ممکن است محدودیت غذایی یا دارویی داشته باشند؛ دستور آزمایشگاه را دنبال کنید.

چرا سه نمونه انگل می‌خواهند؟

دفع انگل می‌تواند متناوب باشد. چند نمونه در روزهای جدا احتمال شناسایی را بیشتر می‌کند.

خون مخفی مثبت یعنی بیماری خطرناک است؟

نه لزوماً. شقاق، عفونت، حساسیت و التهاب از علت‌های ممکن‌اند. تست فقط وجود خون را نشان می‌دهد.

نتیجه منفی انگل قطعی است؟

همیشه نه. اگر علائم و تماس مشکوک ادامه داشته باشد، پزشک ممکن است نمونه بیشتر یا تست دیگری بخواهد.

چه مقدار مدفوع برای آزمایش لازم است؟

مقدار به نوع تست و ظرف بستگی دارد و پرکردن کامل ظرف لازم نیست. برای مدفوع شکل‌دار معمولاً مقدار کمی از چند نقطه و برای نمونه آبکی مقدار تعیین‌شده روی ظرف کافی است؛ دستور آزمایشگاه مقدم است.

اگر نمونه با ادرار مخلوط شد چه کنیم؟

نمونه را خودسرانه تحویل ندهید. با آزمایشگاه تماس بگیرید؛ در بسیاری از تست‌ها آلودگی با ادرار باعث رد نمونه و نیاز به تکرار می‌شود.

آیا آزمایش مدفوع حساسیت به پروتئین شیر گاو را قطعی می‌کند؟

خیر. خون مخفی یا سلول‌های التهابی اختصاصی حساسیت غذایی نیستند. تشخیص بر اساس شرح‌حال، معاینه، الگوی علائم و پاسخ کنترل‌شده به حذف و بازمعرفی ماده غذایی زیر نظر پزشک انجام می‌شود.

آیا برای هر اسهالی آزمایش لازم است؟

خیر. بسیاری از اسهال‌های کوتاه‌مدت در کودک سرحال بدون تست برطرف می‌شوند. سن کم، خون، تب، کم‌آبی، طولانی‌شدن علائم، سفر یا نقص ایمنی احتمال نیاز به بررسی را بیشتر می‌کند.

جمع‌بندی

نمونه تمیز، ظرف درست و تحویل سریع سه پایه نتیجه قابل‌اعتمادند. نمونه را با ادرار، آب یا مواد پوشک مخلوط نکنید. نتیجه را با محدوده همان آزمایشگاه به پزشک نشان دهید و در خونریزی زیاد، کم‌آبی یا بدحالی منتظر جواب نمانید.

منابع علمی

برای شناخت علت‌های ظاهری نمونه، راهنماهای خون در مدفوع نوزاد، مخاط در مدفوع نوزاد و مدفوع سبز نوزاد را هم بخوانید. اگر اسهال همراه تب و علائم تنفسی است، راهنمای سرماخوردگی نوزاد و کودک به شناخت علائم نیازمند مراجعه کمک می‌کند.

در صورت مفید بودن این مقاله برای شما لطفا امتیاز دهید.