واکسن گارداسیل یکی از معروف‌ترین واکسن‌های HPV است که این روزها حتما نامش را زیاد شنیده‌ای. واکسن HPV در واقع برای پیشگیری از ابتلا به ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) استفاده می‌شود؛ همون ویروسی که می‌تونه باعث زگیل تناسلی و حتی انواعی از سرطان‌ها بشه . شاید برات سوال باشه که چرا واکسن گارداسیل انقدر مهم شده؟ خب، فکرش رو بکن: یه آمپول کوچیک که مثل یه سپر قوی جلوی سرطان دهانه رحم، سرطان‌های مقعد، آلت تناسلی، گلو و چند جای دیگه رو می‌گیره ! این واکسن در اصل طراحی شده تا بدن ما رو در برابر شایع‌ترین انواع HPV ایمن کنه و نذاره این ویروس سمج باعث دردسرهای بزرگ بشه. توی این راهنمای جامع قراره هرچی درباره واکسن گارداسیل لازمه بدونی رو بهت بگیم – از انواع مختلفش گرفته تا نحوه تزریق، عوارض جانبی، قیمتش تو ایران و حتی اینکه برای خانم‌های باردار یا شیرده چی توصیه می‌شه. پس اگه تو هم قصد تزریق واکسن گارداسیل رو داری یا کنجکاوی بدونی ماجرا چیه، با ما همراه باش!

واکسن گارداسیل چیست؟

واکسن گارداسیل (Gardasil) یک واکسن ویروسی غیرفعاله که برای پیشگیری از عفونت‌های ناشی از انواع خاصی از ویروس HPV ساخته شده. همون‌طور که گفتم، HPV یه ویروس منتقل‌شونده از طریق تماس جنسیه که انواع مختلفی داره؛ بعضی نوع‌هاش زگیل تناسلی ایجاد می‌کنن و بعضی دیگه می‌تونن سلول‌های بدن رو به سمت سرطانی شدن ببرن (مثلا سرطان دهانه رحم در خانم‌ها یا سرطان مقعد و گلو در آقایان). واکسن گارداسیل یه جوری عمل می‌کنه که سیستم ایمنی بدن رو با قطعاتی شبیه به ویروس (اما کاملا بی‌خطر) آشنا می‌کنه تا دفعه بعد اگه ویروس واقعی سر و کله‌ش پیدا شد، بدن آماده باشه و نزاره ویروس جا خوش کنه. به زبان ساده، واکسن گارداسیل برای بدن مثل کلاس آموزشیه که سربازای سیستم ایمنی رو تربیت می‌کنه تا دشمن (HPV) رو از روی قیافه بشناسن و سریع شکستش بدن.

این واکسن جلوی ابتلا به انواع پُرخطر HPV رو می‌گیره؛ منظور اوناییه که می‌تونن سرطان‌زا باشن یا زگیل ایجاد کنن. شاید برات جالب باشه بدونی تحقیقات نشون داده با واکسیناسیون گسترده HPV، میزان ابتلا به سرطان دهانه رحم و بقیه سرطان‌های مرتبط به طور قابل توجهی کم می‌شه. پس واقعا واکسن گارداسیل یه سرمایه‌گذاریه برای آینده سلامتی ما که به جای درمان، رو پیشگیری تمرکز کرده. چیزی شبیه بستن کمربند ایمنی تو ماشین قبل از تصادف؛ ممکنه هیچوقت تصادف نکنی، ولی اگه اتفاقی افتاد، جونت رو نجات می‌ده.

انواع واکسن گارداسیل

حالا بریم سراغ انواع مختلف این واکسن. شاید تعجب کنی که واکسن گارداسیل هم خودش چند مدل داره. دو مدل اصلی و مشهورش یکی گارداسیل چهار ظرفیتی و یکی گارداسیل نه ظرفیتیه. علاوه بر این‌ها، توی ایران یه واکسن مشابه هم ساخته شده به اسم پاپیلوگارد که بهش می‌گن واکسن گارداسیل ایرانی. هر کدوم پوشش متفاوتی از انواع ویروس HPV دارن که در ادامه به زبون ساده برات توضیح می‌دم.

واکسن گارداسیل چهار ظرفیتی (Gardasil 4)

اولین نسخه واکسن Gardasil که اومد، بهش می‌گن چهار ظرفیتی یا چهارگانه. چرا چهار؟ چون در برابر چهار نوع ویروس HPV ایمنی ایجاد می‌کنه. این چهار نوع شامل HPV نوع ۶ و ۱۱ و ۱۶ و ۱۸ هستن. شاید بپرسی این اعداد چیه؟ هر کدوم نماینده یک سویه (تیپ) از ویروس HPV هستن. انواع ۶ و ۱۱ اونایی‌ان که حدود ۹۰٪ موارد زگیل تناسلی رو باعث می‌شن؛ خوشبختانه سرطان‌زا نیستن ولی خب زگیل هم دردسر کمی نیست. اما انواع ۱۶ و ۱۸ خبیث‌ترن چون مسئول بخش اعظم سرطان‌های مرتبط با HPV به‌خصوص سرطان دهانه رحم هستن. واکسن Gardasil 4 جوری طراحی شده که بدن رو علیه این ۴ نوع آماده کنه. در نتیجه، اگه این واکسن رو بزنی، بدنت پادتن‌هایی تولید می‌کنه که اگه بعدا HPV نوع ۶، ۱۱، ۱۶ یا ۱۸ وارد شد، سریع شناسایی‌شون کنه و نابودشون کنه. این واکسن سال‌ها در دنیا استفاده شد و تاثیرش در کاهش زگیل‌ها و ضایعات پیش‌سرطانی دهانه رحم فوق‌العاده بود.

واکسن گارداسیل نه ظرفیتی (Gardasil 9)

نسخه پیشرفته‌تر Gardasil همین Gardasil 9 هست که می‌شه گفت نسل جدیدتر واکسن HPV محسوب می‌شه. چرا نه ظرفیتی؟ چون ۹ نوع ویروس HPV رو پوشش می‌ده! در واقع شرکت سازنده اومده علاوه بر اون چهار نوع قبلی (۶, ۱۱, ۱۶, ۱۸)، پنج تای دیگه از تیپ‌های خطرناک HPV رو هم به واکسن اضافه کرده: نوع ۳۱، ۳۳، ۴۵، ۵۲ و ۵۸. این تیپ‌های جدید اضافه‌شده هم جزو انواعی هستن که در بروز سرطان دهانه رحم و برخی سرطان‌های دیگه نقش دارن. بنابراین Gardasil 9 گسترده‌ترین پوشش رو در بین واکسن‌های HPV داره و طبیعتا ترجیح داده می‌شه اگر در دسترس باشه، همون Gardasil 9 تزریق بشه تا محافظت حداکثری ایجاد کنه. مثلا ممکنه دکتر بهت بگه “اگه انتخاب داری، واکسن نه‌گانه رو بزن که خیالت راحت‌تر باشه”. البته باید بدونی حتی Gardasil 9 هم جلوی همه انواع HPV موجود مصونیت نمی‌ده – فقط مهم‌تریناش رو پوشش می‌ده – پس ممکنه باز هم نیاز باشه افراد طبق برنامه‌های غربالگری (مثل تست پاپ اسمیر برای خانم‌ها) چکاپ بشن. اما به هر حال Gardasil 9 حسابی قوی‌تر از مدل چهارگانه‌س و انتظار می‌ره تا سال‌های سال شما رو در برابر اون ۹ نوع بدقلق ایمن نگه داره.

واکسن پاپیلوگارد (واکسن HPV ایرانی)

برسیم به واکسن ایرانی. شاید بپرسی آیا واکسن HPV ساخت ایران داریم؟ بله، تازگی‌ها واکسنی به نام پاپیلوگارد تولید داخلی شده که عملا یه جور واکسن HPV دوظرفیتیه. پاپیلوگارد همون واکسنیه که تو رسانه‌ها می‌گن “واکسن گارداسیل ایرانی”. البته اسم تجاری Gardasil مختص واکسن‌های شرکت مرک (نسخه‌های خارجی) هست، ولی چون کارکردشون مشابهه، به پاپیلوگارد اصطلاحا گارداسیل ایرانی می‌گن. این واکسن بر خلاف Gardasil 9 که گفتیم ۹ نوع ویروس رو هدف می‌گیره، فقط روی دو نوع ویروس HPV یعنی ۱۶ و ۱۸ متمرکزه. این دو تا همونجور که گفتیم خطرناک‌ترین‌ها از لحاظ ایجاد سرطان به‌خصوص سرطان دهانه رحم هستن. پاپیلوگارد با ایجاد ایمنی در برابر HPV16 و HPV18 می‌تونه جلوی بخش بزرگی از موارد سرطان دهانه رحم رو بگیره و همچنین تا حدی از سرطان‌های دیگه مرتبط با این دو تیپ (مثل برخی سرطان‌های دهان و گلو، مقعد و … که با این تیپ‌ها در ارتباطن) پیشگیری کنه. پس کاربرد اصلی واکسن ایرانی هم پیشگیری از سرطان‌های ناشی از HPV هست.

مزیت واکسن پاپیلوگارد چیه؟ خب اول از همه قیمتش خیلی کمتر از واکسن خارجی Gardasilه و برای مردم به‌صرفه‌تره. دوم این که چون تولید داخل کشوره، پیدا کردنش راحت‌تره و گیر تحریم و واردات و این چیزا نیست. در عوض یه نکته منفی داره: فقط دو سویه رو پوشش می‌ده و مثلا جلوی زگیل تناسلی (که عمدتا از تیپ ۶ و ۱۱ ایجاد می‌شه) محافظتی ایجاد نمی‌کنه. با این وجود، متخصص‌ها میگن چه واکسن ایرانی بزنی چه خارجی، هر دوش تو رو در برابر ابتلا به اچ‌پی‌وی کمک می‌کنه و تصمیم نهایی باید با مشورت دکتر باشه. بسیاری از پزشکان عقیده دارن اگر سن واکسیناسیونت گذشته یا بودجه‌ت به Gardasil 9 نمی‌رسه، همون واکسن ایرانی رو هم که بزنی یک گام بزرگ برای سلامتیته.

چه کسانی باید واکسن گارداسیل بزنند؟

حالا که با اصل واکسن و انواعش آشنا شدی، ممکنه بپرسی “خب این واکسن مناسب چه کساییه و من تو چه سنی باید بزنمش؟”. پاسخ کوتاه اینه: دخترها و پسرها در سنین نوجوانی! سازمان‌های معتبر سلامت (مثل CDC و سازمان بهداشت جهانی) توصیه می‌کنن بهترین سن برای تزریق واکسن HPV حدود ۱۱ تا ۱۲ سالگیه. تو این سن معمولا بچه‌ها هنوز فعالیت جنسی رو شروع نکردن و واکسن قبل از هرگونه مواجهه با ویروس می‌تونه بیشترین تاثیر رو داشته باشه. البته این به این معنی نیست که اگه ۱۲ سالت گذشت دیگه فایده نداره؛ نه خیالت راحت. اگه تا ۲۶ سالگی واکسن رو نزدی هنوز شدیدا توصیه می‌شه که بری و بزنی. چون تا ۲۶ سال احتمال اینکه تمام تیپ‌های خطرناک HPV رو گرفته باشی کمه و واکسن می‌تونه جلوی بقیه‌ش رو بگیره.

تازه حتی اگر از ۲۶ هم گذشت، باز ناامید نشو. در بسیاری از کشورها واکسیناسیون تا ۴۵ سالگی هم مجازه و تحقیقات نشون داده می‌تونه مفید باشه. در ایران هم منابع داخلی می‌گن می‌شه تا حدود ۵۰ سالگی واکسن رو تزریق کرد. هرچی سنت بالاتر می‌ره، احتمال اینکه قبلا در معرض HPV قرار گرفته باشی بیشتر می‌شه، برای همین اثربخشی واکسن نسبتا کمتر از وقتی جوون‌تر بودی خواهد بود. ولی اگر پزشکت صلاح بدونه، حتی در سنین بالای ۲۶ سال (مثلا ۳۰ یا ۴۰ سالگی) هم می‌تونی واکسن گارداسیل رو دریافت کنی تا جلوی ابتلا به تیپ‌هایی که هنوز نگرفتی گرفته بشه.

یه نکته مهم اینه که واکسن گارداسیل هم برای دخترها و هم برای پسرها توصیه می‌شه. اوایل که تازه واکسن اومده بود، بیشتر روی دختربچه‌ها تاکید می‌شد (برای پیشگیری از سرطان دهانه رحم). اما الان می‌دونیم که پسرها هم همون ویروس رو می‌گیرن و می‌تونن منتقل کنن و خودشون هم ممکنه دچار سرطان‌های مرتبط (مثل سرطان مقعد، آلت تناسلی یا گلو) بشن. پس منطقیه که پسرها هم واکسن رو تو همون سنین نوجوانی بزنن تا هم از سلامت خودشون محافظت کنن هم زنجیره انتقال ویروس در جامعه کم بشه.

بعضی‌ها می‌پرسن “اگه ما ازدواج کردیم یا فعالیت جنسی داریم، دیگه واکسن فائده نداره؟” پاسخ اینه که حتی اگر از نظر جنسی فعال باشی، باز هم واکسن می‌تونه مفید باشه. شاید تو الان مثلا یک نوع HPV رو گرفته باشی، ولی واکسن جلوی بقیه انواع خطرناک که هنوز نگرفتی رو می‌تونه بگیره. فقط دقت کن که این واکسن درمان‌کننده نیست؛ یعنی اگه الان مثلا زگیل تناسلی داری یا تست پاپ اسمیرت نشون داده HPV داری، واکسن زدن اون عفونت موجود رو پاک نمی‌کنه. کارش فقط پیشگیری از ابتلاهای جدیده. اما همچنان در چنین شرایطی هم زدن واکسن توصیه می‌شه چون از ابتلا به تیپ‌های دیگه HPV که هنوز نگرفتی جلوگیری می‌کنه.

برنامه و نحوه تزریق واکسن گارداسیل

خب، فرض کنیم تصمیم گرفتی واکسن رو بزنی. برنامه‌ش چطوریه؟ چند تا آمپول باید زد و به چه شکل؟ نگران نباش، قراره قدم به قدم توضیح بدم. واکسن گارداسیل یه واکسن تزریقیه که داخل عضله زده می‌شه (اغلب عضله‌ی بازو در ناحیه شانه رو انتخاب می‌کنن، مثل خیلی واکسن‌های دیگه). اما اینجور نیست که یه دونه آمپول بزنی و تموم شه؛ برای ایمنی کامل باید طی یک دوره چند ماهه چند دوز واکسن دریافت کنی.

تعداد دوزها و فاصله زمانی بینشون بستگی به سن شروع واکسیناسیون داره:

• اگر قبل از ۱۵ سالگی شروع کنی (حداقل ۹ ساله به بالا)، کافی‌ـه دو دوز واکسن بزنی. یعنی یه دوز حالا، دوز بعدی حدود ۶ تا ۱۲ ماه بعد. همین دو تا برای ایجاد ایمنی پایدار کافی شناخته شده.
• اگر ۱۵ سال یا بالاتر باشی (یا سیستم ایمنیت ضعیفه)، باید سه دوز واکسن دریافت کنی. معمولش اینه که دوز اول رو هر وقت شروع کردی، دوز دوم رو ۱ تا ۲ ماه بعدش، و دوز سوم رو ۶ ماه بعد از دوز اول بزنی. مثلا اگر الان اولین دوز رو زدی، دو ماه دیگه میری برای دوز دوم و چهار ماه بعد از اون (که می‌شه شش ماه از دوز اول) میری برای دوز سوم. یک فرمول رایج رو ساده بخوام بگم می‌شه: ماه ۰ – ماه ۲ – ماه ۶.

این زمان‌بندی باعث می‌شه سیستم ایمنی به تدریج تقویت بشه و خاطره طولانی‌مدت نسبت به ویروس پیدا کنه. اگه یکی از دوزها رو فراموش کردی یا دیر شد، معمولا نیاز نیست دوباره از اول شروع کنی؛ همون روال رو ادامه می‌دی و دوزهای باقی‌مونده رو هر چه زودتر تکمیل می‌کنی. مهم اینه که هر سه دوز (یا دو دوز) در نهایت تزریق بشه تا پوشش کامل ایجاد بشه.

حالا خیلی‌ها می‌پرسن “بعد از این چند دوز، دیگه لازم نیست هیچوقت تکرار کنم؟ دوز یادآور لازم نیست؟”. فعلا طبق تحقیقات، پاسخ اینه که خیر، نیازی به دوز یادآور (بوستر) فعلا نیست. شواهد علمی نشون داده ایمنی واکسن HPV بسیار طولانی‌مدته و حداقل تا ۱۰ سال یا بیشتر باقی می‌مونه. مثلا یه مطالعه در سال‌های اخیر دید حتی دو دوز واکسن هم همون ایمنی سه دوز رو ایجاد کرده و هیچ نیازی به دوز اضافه‌تر نیست. بنابراین سازمان‌های بهداشتی در حال حاضر برنامه‌ای برای یادآوری چند سال بعد ندارن. البته علم همیشه در حال پیشرفته؛ ممکنه ده‌ها سال بعد ببینیم ایمنی افت کرده و توصیه به یادآور بشه، اما در حال حاضر خیالت راحت که همین یک دوره برای محافظت بلندمدت کافیه.

نحوه تزریق واکسن هم کاملا ساده‌ست. گفتم که تو بازو (ماهیچه دلتوئید) تزریق می‌شه. بهتره موقع تزریق کاملا ریلکس باشی. خود آمپول چند ثانیه بیشتر طول نمی‌کشه. بعدش ممکنه کمی درد و سوزش تو بازوت حس کنی که طبیعی‌ـه. توصیه می‌کنن همون دستی که واکسن خوردی رو همون روز یکم حرکت بدی نرمش بدی که خیلی درد نگیره و عضلاتت شل بمونه.

عوارض و اثرات جانبی واکسن گارداسیل

تا اینجا از خوبی‌های واکسن گفتیم، ولی هر واکسنی هرچقدر هم ایمن باشه باز ممکنه یک سری عوارض جزئی به دنبال داشته باشه. پس بیاید روراست باشیم و عوارض احتمالی واکسن گارداسیل رو هم بررسی کنیم تا اگه زدی و دیدی یه اتفاقایی افتاد، بدونی طبیعی‌ـه و باید چی کار کنی.

شایع‌ترین عارضه که خیلی هم دور از انتظار نیست، درد و قرمزی یا ورم در محل تزریقه. مثل وقتی آنفلوآنزا میزنی یا کلا هر آمپولی میزنی، دستت ممکنه ۱-۲ روز کوفته بشه. این واکسن هم مستثنی نیست. اغلب افراد می‌گن بازوشون کمی دردناک بوده یا قرمز شده که معمولا در عرض یکی دو روز خوب می‌شه. یه کمپرس یخ کوچولو می‌تونه ورم و درد محل تزریق رو کمتر کنه. همچنین اگه دیدی خیلی درد داره، می‌تونی با مشورت پزشک یه مُسکن معمولی مثل استامینوفن بخوری که آروم بشه.

سردرد، خستگی، حالت تهوع یا کمی تب هم از عوارض عمومی واکسن گارداسیل گزارش شده. البته همه اینا معمولا خفیف‌ان و خود‌به‌خود ظرف یکی دو روز برطرف می‌شن. مثلا ممکنه روز واکسن حال نداشته باشی یا سبک باشی؛ بهترین کار استراحته. مقدار زیادی مایعات بنوش، غذای سبک بخور و به بدنت فرصت بده تنظیم بشه. اگر تب کردی یا سردردت اذیتت کرد، همون مسکن استامینوفن می‌تونه حالتو بهتر کنه (فقط از آسپرین در افراد زیر ۱۹ سال خودداری کن چون یه عارضه نادر به نام سندروم ری داره).

یکی از چیزایی که مخصوصا تو نوجوان‌ها دیده شده، احساس سرگیجه یا حتی غش کردن (سنکوپ) بعد تزریق واکسنه. نگران نشو! این بیشتر به سن ربط داره و تو واکسن‌های دیگه مثل مننژیت و کزاز هم در نوجوان‌ها شایعه. معمولا علتش استرس یا واکنش عصبی بدن به سوزن تزریقیه. برای همین دکترها توصیه می‌کنن بعد از تزریق حدود ۱۵ دقیقه بشینی یا دراز بکشی تا اگه یک‌وقت سرت گیج رفت نقش زمین نشی! اینجوری احتمال غش کردن خیلی کمتر می‌شه. پس اگه واکسن زدی، تو مطب یا درمانگاه عجله نکن بری؛ همون‌جا یه ربع آروم بشین، با گوشیت ور برو یا یه خوراکی بخور تا حالت کامل جا بیاد.

واکنش‌های آلرژیک شدید به واکسن HPV بسیار بسیار نادره، اما خب صفر هم نیست. ممکنه یکی به ترکیبات واکسن (مثل پروتئینی که توش به مخمر مرتبطه) حساسیت شدید داشته باشه و واکنش آنافیلاکتیک بده. این حالت شاید به شکل مشکل در تنفس، تورم صورت و کهیر شدید ظاهر بشه. تاکید می‌کنم خیلی نادره (حدود ۰٫۰۰۱۸٪ طبق آمار!). اما به هر حال خوبه که بدونی اگر بعد از واکسن مثلا دیدی حالت بدجور کهیر زدی یا نفست تنگ شد، بلافاصله باید اورژانس خبر کنی یا به پزشک مراجعه کنی. معمولا این واکنش‌ها هم در همون ۱۵-۳۰ دقیقه اول اتفاق میفته که آدم هنوز در مرکز درمانیه؛ برای همینه که می‌گن بعد تزریق همون‌جا بمون که اگه خدایی‌نکرده همچین چیزی رخ داد تیم پزشکی رسیدگی کنن. خوشبختانه اکثر قریب‌به‌اتفاق مردم هیچ مشکلی از این بابت پیدا نمی‌کنن.

یه سری شایعات هم دور و بر واکسن گارداسیل هست که لازم می‌دونم حتما بهش اشاره کنم: نازایی و مشکلات باروری، بیماری‌های خودایمنی، اوتیسم و از این دست شایعات. واقعیت اینه که هیچ مدرک علمی معتبری وجود نداره که واکسن HPV باعث نازایی یا بیماری‌های مثل ام‌اس بشه. اینا بیشتر زاییده شایعات فضای مجازی‌ـه که متاسفانه ذهن بعضی از والدین رو درگیر کرده. تحقیقات خیلی گسترده (با میلیون‌ها دوز واکسن) نشون داده واکسن کاملا ایمنه و چنین مواردی یا اصلا ربطی به واکسن نداشته‌ان یا اونقدر نادر و بی‌ارتباط بوده‌ان که نمی‌شه تقصیر رو گردن واکسن انداخت. پس با خیال راحت بدون که عوارض درازمدت خاصی ازش دیده نشده. تنها اثر درازمدتی که داره اینه که تو رو از سرطان‌ها مصون می‌کنه!

اقدامات قبل از تزریق واکسن گارداسیل

شاید این سوال برات پیش بیاد که “قبل از اینکه واکسن بزنم لازمه کار خاصی انجام بدم یا آمادگی‌ای داشته باشم؟”. خوشبختانه واکسن HPV نیاز به مقدمات پیچیده‌ای نداره، اما چند تا توصیه دوستانه و نکته پزشکی هست که می‌تونه کمک‌کننده باشه:

۱. اگر مریضی یا حال عمومی‌ت خوب نیست، واکسن رو به تاخیر بنداز. منظورم یه سرماخوردگی جزئی نیست؛ اگه مثلا تب بالا داری یا یه عفونت حاد داری، بهتره صبر کنی حالت که بهتر شد بعد واکسن بزنی. در واقع این یه قاعده کلی برای همه واکسن‌هاست که وقتی بدنت درگیر بیماریه، بذار خوب بشی بعد بهش واکسن رو معرفی کن.

۲. در مورد سابقه آلرژی‌هات با پزشک صحبت کن. اگه قبلا واکنش آلرژیک شدیدی به یه واکسن یا داروی خاص داشتی، حتما اطلاع بده. مثلا کسی که به مخمر نان شدیدا حساسیت داشته شاید بهتره واکسن رو نزنه، چون بخش‌هایی از واکسن توی سلول‌های مخمر تولید شده. یا اگه دوز قبلی واکسن (مثلا دوز اول) بهت نساخته و حساسیت شدید نشون دادی، طبیعتا از ادامه دوزها صرف‌نظر می‌شه.

۳. خانم‌ها تست بارداری بدن یا از عدم بارداری مطمئن بشن. در حالت ایده‌آل واکسن HPV برای خانم‌های باردار توصیه نمی‌شه (در بخش بعد مفصل می‌گم). پس اگه در سن باروری هستی و امکان بارداری می‌ره، بد نیست قبلش یه تست بارداری انجام بدی که مطمئن شی حامله نیستی. البته طبق منابع علمی لازم نیست به طور روتین همه قبل واکسن تست بارداری بدن، ولی این چیزی که من می‌گم از باب احتیاطه برای اطمینان خاطر خودته. چون اگه باردار باشی دکتر واکسن رو عقب میندازه.

۴. ممکنه پزشک توصیه کنه یه آزمایش HPV بدی. این مورد بیشتر برای افراد مثلاً بالای ۳۰ سال یا کسانی که سابقه روابط جنسی دارن صدق می‌کنه. بعضی دکترها صلاح می‌دونن اول یه آزمایش HPV DNA بدی ببینن آیا الان آلوده به تیپ‌های پرخطر هستی یا نه، بعد تصمیم بگیرن واکسن برات تزریق شه یا نه. البته این کار الزام پزشکی نداره (چون حتی اگه آلوده هم باشی واکسن می‌تونه از بقیه تیپ‌ها محافظت کنه)، اما برای آگاهی بیشتر خود فرد از وضعیتش و مشورت بهتر ممکنه پیشنهاد شه. به خصوص اگر بالای ۳۰ سالی و تست پاپ اسمیر ندادی، یه پاپ اسمیر و HPV تست می‌تونه قبل واکسن خیال همه رو راحت کنه که مشکلی از قبل نیست.

۵. با شکم خالی واکسن نزن! این یه توصیه شخصی و تجربیه. بهتره قبل از رفتن برای تزریق یه چیز سبک بخوری. چون هم گفتم ممکنه بعد واکسن یه کم حالت تهوع یا سرگیجه ایجاد شه، هم اگه استرس واکسن داشته باشی، افت قند خون ممکنه حالت رو بدتر کنه. یه صبحونه یا ناهار سبک بخور، آب کافی هم بنوش که بدنت هیدراته باشه.

۶. لباس مناسب بپوش. چون قرار تزریق به بازوت انجام بشه، یه لباسی بپوش که آستینش به راحتی بالا بره یا شُل باشه. اینجوری پرستار راحت‌تر تزریق می‌کنه و خودتم معذب نمی‌شی.

۷. آرامش داشته باش. می‌دونم تزریق واکسن بعضی‌ها رو نگران می‌کنه. سعی کن موقع تزریق عمیق نفس بکشی و بدنت رو شل کنی. اگه خیلی از سوزن می‌ترسی، حواس خودت رو پرت کن – مثلاً با پرستار صحبت کن یا به یه نقطه دیگه نگاه کن. چشم‌برهم زدنی تموم می‌شه.

مراقبت‌های بعد از تزریق واکسن گارداسیل

خب تبریک می‌گم، واکسن رو زدی و حالا یه قدم به ایمنی نزدیک‌تر شدی! ولی کار تموم نشده؛ چند تا کار کوچیک هم هست که بعد از تزریق بهتره انجام بدی تا عوارض رو به حداقل برسونی و خاطره واکسن زدن برات خوشایند بمونه:

۱. همون‌جا ۱۵ دقیقه بشین و تکون نخور. بالا هم اشاره کردم که احتمال غش کردن بعد واکسن، مخصوصا در نوجوان‌ها وجود داره. خودت رو سوپرمن فرض نکن! خیلی‌ها فکر می‌کنن حالشون خوبه ولی یهو سرشون گیج میره. پس بهترین کار اینه که روی صندلی بشینی یا اگه حس می‌کنی ضعفی، دراز بکشی و به دیوار تکیه بدی. ۱۵ دقیقه زمان خوبیه که مطمئن شی همه چی مرتبه. اگر احیانا سرگیجه داشتی یا دیدی دیدت تار شد، فوری به کسایی که اونجان بگو تا دراز بکشی و پاهات رو بالا نگه دارن. با این کار جریان خون به مغزت برمی‌گرده و حالت جا میاد. خوشبختانه اغلب اوقات مشکلی پیش نمیاد، اما پیشگیری بهتر از درمانه.

۲. محل تزریق رو کمپرس سرد کن. اگه بازوت درد گرفت یا ورم کرد، یه کیسه یخ پیچیده تو پارچه رو آروم بذار رو محل تزریق برای ۱۰-۱۵ دقیقه. این کار التهاب و درد رو کم می‌کنه. بعضیا هم میگن بازوت رو ماساژ بده یا حرکت بده. بله، حرکت ملایم دست (مثلاً چند دور چرخوندن بازو) کمک می‌کنه خون‌رسانی بهتر بشه و درد زودتر بره. ولی زیاد هم ور نرو که بیشتر درد نگیره!

۳. مسکن در صورت نیاز. اگه دیدی خیلی محل تزریق درد می‌کنه یا سرت درد گرفته یا تب کردی، یه قرص استامینوفن یا ایبوپروفن می‌تونه حالت رو بهتر کنه. البته معمولاً کار به این چیزا نمی‌کشه، ولی داشتنش خوبه. فقط حواست باشه اگه برای فرزند نوجوانته واکسن رو زدی، بهش آسپرین نده؛ آسپرین در کودکان و نوجوانان می‌تونه سندرم ری نادر ولی خطرناک رو ایجاد کنه.

۴. مایعات و استراحت. بعد واکسن ممکنه کمی احساس کسالت کنی. این طبیعیه چون سیستم ایمنی داره واکنش نشون می‌ده. بهترین کار اینه که اون روز رو به خودت استراحت بدی. کار سنگین انجام نده، ورزش سخت نکن، و به اندازه کافی آب بخور. مایعات گرم یا آبمیوه هم خوبه. یک چرت کوچیک بعدازظهری می‌تونه معجزه کنه تا بدنت ریکاوری کنه.

۵. مراقب علائم غیرعادی باش. در اکثر مواقع هیچ اتفاق خاصی نمیفته جز همون عوارض جزئی. ولی اگه دیدی تب بالای ۳۸ درجه داری که با مسکن پایین نمیاد، یا محل تزریق بعد ۲-۳ روز هنوز قرمز و متورمه و داره بدتر می‌شه، یا مثلا دانه‌های قرمز روی پوستت پخش شد – اینا رو جدی بگیر. هر علامت غیرمعمول یا شدیدی رو سریع به دکترت گزارش کن. ممکنه یک واکنش آلرژیک یا عفونت موضعی یا چیز نادری باشه که نیاز به بررسی داشته باشه . خوشبختانه بسیار بعیده چنین اتفاقی بیفته، اما آگاه بودن خوبه.

۶. دوزهای بعدی رو فراموش نکن! شاید مهم‌ترین مراقبت بعد واکسن اینه که تقویمت رو چک کنی و برنامه دوز بعد رو توش علامت بزنی. چون افراد زیادی هستن که دوز اول رو می‌زنن و بعد یادشون میره دوز دوم یا سوم رو بزنن. همون موقع که واکسن رو دریافت می‌کنی، با مسئول بهداشت یا دکترت قرار بعدی رو تنظیم کن. بذار تو گوشیت آلارم بزنه یا روی یخچال یادداشت کن. تکمیل دوره واکسن بسیار مهمه و نصفه‌نیمه رهاش نکنی.

با رعایت این نکات ساده، مطمئن باش تجربه واکسن گارداسیل برات آسون و بی‌دغدغه خواهد بود. خیلی‌ها شاید بعد تزریق حتی هیچ عارضه‌ای هم حس نکنن و زندگی عادی‌شونو ادامه بدن. اگه هم یکی دو روز یکم کوفتگی داشتی، به خودت یادآوری کن که داری در عوضش یه سپر محافظ در برابر سرطان به بدنت می‌دی. ارزشش رو داره، مگه نه؟

قیمت واکسن گارداسیل در سال ۱۴۰۴ در ایران

یکی از سوالاتی که احتمالا برات پیش میاد اینه که هزینه این واکسن توی ایران چقدره و چجوری می‌شه تهیه‌ش کرد. راستش رو بخوای، واکسن گارداسیل ارزون نیست، چون تولید خارجیه و وارداتی محسوب می‌شه و بیمه هم پوشش نمیده. قیمت دقیقش هم متغیره و به چند عامل ربط داره: نوع واکسن (چهارظرفیتی یا نه‌ظرفیتی)، کشور سازنده/واردکننده، نوسانات ارز و میزان موجودی در بازار. به خاطر کمیاب بودن نسبی و تقاضای زیاد، قیمت‌ها تو یکی دو سال اخیر حسابی بالا رفته.

برای اینکه یه دید کلی بدم: در سال ۱۴۰۴ قیمت هر دوز واکسن گارداسیل در بازار آزاد حدوداً بین ۸ میلیون تا ۱۸ میلیون تومان متغیره. بله متاسفانه رقم بزرگیه. مثلا نسخه چهارظرفیتی که مدل قدیمیه رو حدود ۸ الی ۹ میلیون تومان و نسخه Gardasil 9 (نه‌ظرفیتی) رو بسته به کشور سازنده ممکنه ۱۱ تا ۱۸ میلیون تومان هم ببینی. این اختلاف قیمت برای Gardasil 9 به این خاطره که واردات از کشورهای مختلف داریم؛ مثلا واکسن Gardasil ساخت ترکیه ارزون‌تر در میاد ولی اگه همون واکسن سفارش آمریکا یا اروپا باشه گرون‌تره. حتی تو داروخانه ممکنه بپرسن “واکسن کجاییشو می‌خوای؟” چون تفاوت قیمت دارن.

حالا این قیمت‌ها مربوط به بازار آزاده. یک راه تهیه واکسن، سازمان هلال احمر یا داروخانه‌های دولتی و بیمارستانیه که اگر موجودی داشته باشن، واکسن رو با نرخ مصوب دولتی می‌فروشن. نرخ دولتی خیلی مناسب‌تره؛ مثلاً طبق اعلام سازمان غذا و دارو، قیمت مصوب هر دوز Gardasil 4 حدود ۳٬۷۰۰٬۰۰۰ تومان و Gardasil 9 حدود ۱۰٬۷۰۰٬۰۰۰ تومان تعیین شده. حتی بعضی منابع مثل سایت نی‌نی‌بان گفتن اگه خوش‌شانس باشی و واکسن رو از داروخانه‌های معتبر دولتی مثل داروخانه‌های بیمارستان‌ها یا داروخانه ۱۳ آبان تهران پیدا کنی، با حدود ۳ تا ۴ میلیون تومن می‌تونی بخری که خیلی معقول‌تره. منتها مشکل اینجاست که تهیه واکسن با این قیمت دولتی واقعا دشواره؛ موجودی خیلی محدوده و معمولا سریع تموم می‌شه. مثلا هلال احمر هر چند وقت یه بار یه تعداد محدودی واکسن وارد می‌کنه و میده به مردم، اما تو نوبت باید بمونی و ممکنه چند ماه واکسن موجود نشه. تازه نسخه پزشک متخصص هم می‌خواد یعنی نمی‌تونی سر خود بری بخری.

از اون طرف، واکسن پاپیلوگارد ایرانی رو داریم که قیمتش نسبت به Gardasil وارداتی خیلی کمتره. طبق اعلام منابع، در سال ۱۴۰۳ قیمت پاپیلوگارد چیزی حدود ۲ تا ۴ میلیون تومان برای هر دوز بوده. احتمالا سال ۱۴۰۴ هم در همین حدود یا یه کم بالاتر باشه (با توجه به تورم و …). این واکسن چون تولید داخلیه، هزینه‌های گمرک و ارز و این چیزا روش نیست و دولت هم سعی کرده قیمتش رو مناسب نگه داره. پس اگه بودجه‌ت محدوده، به جای صرف‌نظر کردن از واکسیناسیون، می‌تونی سراغ واکسن ایرانی بری که به جاش چند میلیون تومان صرفه‌جویی کنی.

نکته مهم دیگه اینه که واکسن Gardasil هیچ‌جوره تحت پوشش بیمه نیست. چه بیمه پایه چه تکمیلی، فعلاً هزینه واکسن رو متقبل نمی‌شن. مگر اینکه در آینده واکسن وارد برنامه واکسیناسیون همگانی بشه که اون بحثش جداست. پس هر هزینه‌ای هست باید از جیب خودت یا خانوادت پرداخت بشه. این باعث شده خیلی‌ها از خیرش بگذرن، ولی امیدواریم با تولید انبوه واکسن ایرانی و شاید حمایت‌های دولتی، قیمت‌ها متعادل‌تر بشه تا همه توان خرید داشته باشن.

یه توصیه عملی: قبل از خرید، حتما از چند جا قیمت بگیر و از اصالت واکسن مطمئن شو. چون متاسفانه مواردی از واکسن تقلبی یا تاریخ‌گذشته هم گزارش شده. بهتره دارو رو از داروخانه‌های معتبر یا خود هلال احمر تهیه کنی. اگر قیمت خیلی پایین‌تر از عرف دیدی شک کن، و برعکس اگر خیلی بالاتر بود گول واسطه‌ها رو نخور. داروخانه‌های معتبر معمولا یه برچسب اصالت روی جعبه دارو دارن که می‌تونی استعلام کنی.

مراکز تزریق واکسن گارداسیل در ایران

حالا واکسن با این قیمت و شرایط رو از کجا می‌شه گیر آورد و تزریق کرد؟ از اونجایی که واکسن HPV هنوز تو برنامه واکسیناسیون ملی ایران وارد نشده (یعنی مثل واکسن‌های بچگی تو مراکز بهداشت به طور عمومی تزریق نمی‌شه)، تهیه و تزریقش کمی دردسر داره ولی نشدنی نیست.

۱. داروخانه‌های هلال احمر: یکی از جاهایی که واکسن Gardasil رو توزیع می‌کنه سازمان هلال احمره. شعب داروخانه‌های هلال احمر در تهران و مراکز استان‌ها هر از گاهی واکسن رو با سهمیه دولتی عرضه می‌کنن. برای تهیه از هلال احمر باید نسخه پزشک متخصص (مثلا متخصص زنان یا ارولوژی) داشته باشی. همون‌طور که گفتم موجودی محدوده و ممکنه مجبور شی چندین بار سر بزنی یا تماس بگیری تا وقتی که واکسن بیاد. اگر تونستی از هلال احمر تهیه کنی، قیمتش همون مصوب دولتی خواهد بود که خیلی ارزون‌تره.

۲. داروخانه‌های بیمارستان‌های بزرگ و منتخب: بعضی از داروخانه‌های دولتی مثل داروخانه ۱۳ آبان تهران یا داروخانه‌های بیمارستان‌های دانشگاهی احتمال داره واکسن داشته باشن یا بیارن. اینا هم اغلب تابع همون نرخ دولتی هستن مشروط بر اینکه گیر بیاری. داروخانه ۱۳ آبان مخصوصا معروفه که داروهای کمیاب رو میاره. می‌تونی با این مراکز تماس بگیری و بپرسی موجود دارن یا نه. اگر نه، اسم تو لیست انتظار میذارن گاهی.

۳. داروخانه‌های خصوصی (بازار آزاد): راه آخر اینه که بری سراغ داروخانه‌های خصوصی معتبر که واردات آزاد انجام می‌دن. بعضی داروخانه‌ها در شهرهای بزرگ (تهران، مشهد، اصفهان و …) هستن که واکسن Gardasil رو با قیمت آزاد می‌فروشن. مثلا ممکنه بگیرید داروخانه‌ای واکسن Gardasil 9 وارداتی رو با قیمت X میلیون تومن می‌فروشه. تاکید می‌کنم حتما از معتبر بودن داروخانه مطمئن شی؛ چون واکسن باید در شرایط زنجیره سرد نگهداری شده باشه و اصلی باشه. هرگز از افراد ناشناس یا سایت‌های اینترنتی غیررسمی واکسن نخر! چون احتمال تقلبی بودن یا شرایط نگهداری نامناسب وجود داره که خطرناکه.

۴. واکسن پاپیلوگارد در داروخانه‌ها: واکسن ایرانی پاپیلوگارد معمولا در مراکز بهداشتی منتخب و داروخانه‌های توزیع‌کننده داروهای خاص عرضه می‌شه. چون تولیدش بیشتر شده، پیدا کردنش آسون‌تره. می‌تونی از معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شهرتون بپرسید کجاها دارن. اغلب مراکز واکسیناسیون یا درمانگاه‌های مادر و کودک هم دارن. قیمتشم همونطور که گفتیم خیلی مناسب‌تره.

۵. تزریق واکسن: وقتی واکسن رو تهیه کردی، دغدغه بعدی تزریقشه. بعضی از داروخانه‌ها که بخش واکسیناسیون دارن، همون‌جا برات تزریق می‌کنن. اگر نه، می‌تونی ببری یک درمانگاه یا مرکز واکسیناسیون خصوصی که با پرداخت کارمزد کم برات تزریق رو انجام بدن. حتی برخی آزمایشگاه‌ها و کلینیک‌ها خدمات تزریق در منزل دارن (مثل همین سایت «آسان آزمایش» که درباره‌ش صحبت کردیم) که پرستار می‌فرستن واکسن رو تو خونه تزریق کنه. مهم اینه که تزریق حتما توسط یک فرد آموزش‌دیده (پرستار یا بهیار) انجام بشه که هم اصول بهداشتی رعایت شه، هم اگه احیانا واکنشی داشتی بتونه کمک کنه.

یه نکته مهم: حواست به زنجیره سرمای واکسن باشه. واکسن HPV باید تو یخچال (دمای ۲ تا ۸ درجه) نگهداری بشه. اگه از داروخانه خریدی و فاصله تا محل تزریق مثلا نیم ساعته، از داروخانه بخواه تو یخ خشک یا ظرف مخصوص بهت بده که واکسن گرم نشه. خراب شدن واکسن معادل دور ریختن اون همه پوله و از اون مهم‌تر اثربخشی نداره. پس این مورد رو جدی بگیر.

در مجموع، ممکنه تهیه واکسن تو ایران کمی صبر و حوصله بخواد. ولی اگر بتونی از طریق منابع رسمی (هلال احمر، داروخانه معتبر) دنبالش کنی، قطعا می‌تونی پیداش کنی. خیلی‌ها موفق شدن و تزریق کردن، پس تو هم می‌تونی. فقط برنامه‌ریزی کن، زود اقدام کن (چون پروسه خرید و تزریق سه دوز ممکنه ماه‌ها طول بکشه) و با مراکز مربوطه در تماس باش.

واکسن گارداسیل در دوران بارداری و شیردهی

یکی از سوال‌های پرتکرار، وضعیت تزریق واکسن HPV در خانم‌های باردار یا شیردهه. طبیعتا هر خانمی که تو سن واکسن زدن هست ممکنه در مقطعی تصمیم به بارداری بگیره یا بچه شیر بده، پس مهمه بدونیم تکلیف چیه.

در دوران بارداری: در حال حاضر توصیه بین‌المللی اینه که واکسن HPV در دوران بارداری تزریق نشه مگر در شرایط خاص و اجبار. دلیلش بیشتر از باب احتیاطه؛ مطالعات کافی روی زنان باردار انجام نشده که صد درصد مطمئن بشیم هیچ اثری روی جنین نداره. البته تحقیقاتی که تاکنون صورت گرفته خیال ما رو نسبتا راحت کرده: تزریق تصادفی واکسن در بارداری مشکلی جدی ایجاد نکرده و نه ریسک سقط رو بالا برده نه نقص مادرزادی ایجاد کرده. اما با این حال، پزشکا میگن وقتی چیز به این مهمی رو می‌شه چند ماه عقب انداخت، ریسک نمی‌کنیم. برای همین اگر یک خانمی شروع کرده واکسن رو بزنه و وسطش فهمیده حامله‌ست، دوزهای باقیمونده رو میذارن برای بعد از زایمان. و اگر حامله‌ست کلا واکسن رو فعلا نمی‌زنن. پس توصیه عملی: اگر در فکر باردار شدن هستی، سعی کن دوره واکسن HPV رو یا قبل از بارداری کامل کنی یا اگه نه، بذاری برای بعد دوران بارداری. اگه وسط دوره واکسن فهمیدی بارداری، نگران نشو؛ فقط ادامه دوزها رو به بعد موکول کن و همین! و البته حتما به پزشکت اطلاع بده که دوزهای واکسن رو دریافت کردی.

در دوران شیردهی: خبر خوب اینکه واکسن HPV در دوران شیردهی قابل تزریق است و منعی نداره. سازمان‌های معتبری مثل CDC صراحتا اعلام کردن که واکسن‌های غیرفعال (مثل Gardasil) هیچ مشکلی برای مادر شیرده یا نوزادش ایجاد نمی‌کنن. بنابراین اگر بچه شیر می‌دی و مثلاً فرصت واکسن زدن نداشتی، می‌تونی در دوران شیردهی واکسیناسیونت رو انجام بدی. تحقیقات نشون نداده هیچ خطری برای کودک شیرخوار وجود داشته باشه و واکسن وارد ترکیب شیر هم نمی‌شه. البته توصیه همیشگی اینه که هر تصمیم پزشکی در دوران شیردهی رو با پزشک خودت چک کنی. شاید پزشکت بسته به شرایط خاص تو صلاح بدونه کمی صبر کنی یا برعکس تشویقت کنه سریع‌تر واکسن رو بزنی. ولی از دید علمی، منعی برای شیردهی وجود نداره. حتی گفته می‌شه ایمنی مادر می‌تونه间接 برای نوزاد هم خوب باشه چون احتمال انتقال HPV به نوزاد در حین زایمان طبیعی وجود داره و با واکسیناسیون مادر، ریسک کمتر می‌شه.

جمع‌بندی این بخش اینه که: در بارداری واکسن گارداسیل توصیه نمی‌شه (تأخیر بنداز)، ولی در شیردهی می‌تونی تزریق کنی با هماهنگی پزشکت. به زبان ساده، اگر باردار شدی نگران نباش، صبر می‌کنی بعدش تزریق می‌کنی. اگر هم در دوران شیردهی تصمیم گرفتی واکسن بزنی، با خیال نسبتاً راحت می‌تونی این کارو انجام بدی.

نتیجه‌گیری

در انتها، بذار یه جمع‌بندی کنیم که خیالت از هر جهت راحت باشه. واکسن گارداسیل یک ابزار قدرتمند و مطمئن برای پیشگیری از شایع‌ترین عفونت‌های مقاربتی یعنی HPV و پیامدهای ناخوشایندشه. با تزریق این واکسن، تو در واقع به بدنت یک سپر ضدسرطان هدیه می‌دی؛ سپری که جلوی سرطان دهانه رحم، بسیاری از سرطان‌های دیگر مرتبط با HPV و حتی زگیل‌های آزاردهنده تناسلی رو می‌گیره . شاید الان تو ذهن خودت بگی “ای بابا، انقدر آمپول بزنم که چی بشه؟” جوابش واضحه: که سالم بمونی. این واکسن مثل بیمه سلامته، همون‌طور که آدم خونه‌ش رو بیمه آتش‌سوزی می‌کنه با اینکه احتمال آتش‌سوزی کمه، واکسن هم خودتو در برابر یه اتفاق بد بیمه می‌کنه.

تو این مقاله هر چی لازمت بود بدونی مطرح کردیم – از انواع واکسن گرفته تا برنامه دوزها و ضرورت تکمیلشون، از عوارض جزئی مثل یکم درد بازو گرفته تا شایعات بی‌اساس در موردش که با هم مرور کردیم و دیدیم واقعیت ندارن. همچنین درباره وضعیت خاص خانم‌های باردار و شیرده صحبت کردیم که بدونی چطور برنامه‌ریزی کنی. دیگه حالا می‌دونی واکسن رو از کجا می‌شه تهیه کرد، حدود قیمتش چقدره و چه نکاتی رو موقع خرید باید رعایت کنی.

در نهایت، تصمیم با خودته. وظیفه ما دادن اطلاعات دقیق و علمی بود که امیدوارم به زبون ساده و خودمونی تونسته باشم منتقلش کنم. اگه تو سنین توصیه‌شده هستی یا عزیزانی رو داری که در اون سن‌ان، حتما با پزشک مشورت کن که واکسن رو براتون تجویز کنه. شاید امروز هزینه و زحمت بکشی، اما سال‌ها بعد به خودت افتخار خواهی کرد که از خودت و خانواده‌ت در برابر یک عامل سرطان‌زا محافظت کردی. به قول معروف، پیشگیری همیشه بهتر (و ارزون‌تر!) از درمانه.

ممنون که تا انتهای این راهنما همراه ما بودی. امیدوارم اطلاعات برات مفید بوده باشه. اگه هنوز سوالی تو ذهنته، می‌تونی با پزشک متخصص زنان یا متخصص عفونی مطرح کنی؛ مطمئن باش با آغوش باز راهنماییت می‌کنن چون می‌دونن داری قدم مثبتی برای سلامتی برمی‌داری.

مقالات بعدی

آزمایش اسپرموگرام در مردان – آزمایش اسپرم چگونه است؟

مشاهده قبلی ۱۴۰۴/۰۸/۲۹

وازکتومی (بستن لوله در مردان)چیست و چگونه انجام می‌شود؟

۱۴۰۴/۰۸/۳۰

مشاهده بعدی