.svg)
سلامت نوزاد 
فتوتراپی یا نور درمانی، رایجترین و مؤثرترین روش درمان زردی نوزاد است. بسیاری از والدین وقتی میشنوند نوزادشان باید «زیر لامپ» بخوابد نگران میشوند، در حالی که فتوتراپی روشی ساده، بیدرد و بسیار ایمن است که از بروز عوارض خطرناک زردی جلوگیری میکند. دیدن نوزاد تازهمتولدشده در زیر دستگاه نور، با چشمبند و تنها با یک پوشک، برای هر پدر و مادری تجربهی سختی است؛ اما آگاهی از این که این روش چقدر ایمن و اثباتشده است، میتواند این روزهای اول را آسانتر کند. در این مقاله بهطور کامل توضیح میدهیم فتوتراپی چگونه کار میکند، چه زمانی لازم است، چه انواعی دارد، چقدر طول میکشد و چه نکاتی برای مراقبت از نوزاد در این دوران باید بدانید.
پاسخ کوتاه
فتوتراپی درمان زردی نوزاد با نور آبی (طول موج حدود ۴۶۰ تا ۴۹۰ نانومتر) است. این نور با تابیدن به پوست، بیلیروبین اضافی را به شکلی محلول در آب تبدیل میکند که بدن نوزاد بتواند آن را از راه ادرار و مدفوع دفع کند. فتوتراپی بیدرد و ایمن است و معمولاً ۱ تا ۳ روز طول میکشد. در طول درمان، چشمهای نوزاد با محافظ پوشانده میشود، بیشتر بدن او برهنه است و شیردهی ادامه مییابد. مهم است بدانید نور سفید معمولی و نور خورشید جایگزین مناسبی برای دستگاه فتوتراپی نیستند.
فتوتراپی چیست و چگونه کار میکند؟
زردی نوزاد بهدلیل تجمع مادهای زردرنگ به نام بیلیروبین در خون ایجاد میشود. بیلیروبین محصول طبیعی تجزیهی گلبولهای قرمز است، اما کبد نوزاد در روزهای اول توانایی کافی برای دفع آن ندارد. در فتوتراپی، نور آبی با انرژی مشخص به پوست نوزاد میتابد و ساختار مولکول بیلیروبینِ محلولنشده را تغییر میدهد و آن را به شکلهای محلول در آب (مانند لومیروبین) تبدیل میکند. این شکل جدید بدون نیاز به پردازش در کبد، مستقیماً از راه ادرار و مدفوع از بدن خارج میشود و در نتیجه سطح بیلیروبین خون پایین میآید.
برای آشنایی کامل با انواع زردی و علت آن، مقالهی جامع زردی نوزاد؛ طبیعی یا پاتولوژیک را بخوانید.
نکتهی جالب این است که فتوتراپی هیچ تأثیری روی تولید بیلیروبین ندارد و فقط روی بیلیروبینی که در حال حاضر در پوست و مویرگهای زیر آن قرار دارد اثر میکند. به همین دلیل هرچه سطح بیشتری از پوست نوزاد در معرض نور باشد، اثر درمان بیشتر و سریعتر است. فاصلهی دستگاه تا پوست نوزاد و شدت (توان) نور نیز در سرعت کاهش بیلیروبین نقش مهمی دارند؛ به همین دلیل تیم درمانی این عوامل را بهدقت تنظیم میکند.
چه زمانی نوزاد به فتوتراپی نیاز دارد؟
تصمیم برای شروع فتوتراپی فقط با «رنگ پوست» گرفته نمیشود، بلکه بر اساس آزمایش بیلیروبین و مقایسهی آن با نمودارهای استاندارد انجام میشود؛ به همین دلیل هرگز نباید نیاز به فتوتراپی را صرفاً با چشم و بدون آزمایش تشخیص داد یا رد کرد. عواملی که در این تصمیم نقش دارند عبارتاند از:
- سطح بیلیروبین خون (بر حسب میلیگرم در دسیلیتر)
- سن نوزاد بر حسب ساعت (نه روز)
- نارس بودن یا وزن کم هنگام تولد
- وجود عوامل خطر مانند ناسازگاری Rh، ناسازگاری گروه خونی یا کمبود آنزیم G6PD
هرچه سطح بیلیروبین بالاتر و نوزاد کمسنتر یا دارای عوامل خطر بیشتری باشد، آستانهی شروع فتوتراپی پایینتر است. هدف اصلی، جلوگیری از رسیدن بیلیروبین به سطحی است که خطر آسیب مغزی (کرنایکتروس) ایجاد کند.
انواع دستگاه فتوتراپی
بسته به شدت زردی و امکانات مرکز درمانی، از چند نوع دستگاه فتوتراپی استفاده میشود. جدول زیر تفاوتهای اصلی آنها را نشان میدهد:
| نوع دستگاه | نحوهی استفاده | مناسب برای |
|---|---|---|
| فتوتراپی معمولی (بالای تخت) | لامپهای نور آبی از بالای تخت به نوزاد برهنه میتابند | رایجترین روش برای زردی خفیف تا متوسط در بیمارستان |
| پد یا تشک فیبراپتیک (بیلیبلانکت) | پتوی نوری که نوزاد روی آن قرار میگیرد و همزمان قابل بغل کردن است | زردی خفیف، درمان تکمیلی در کنار شیردهی و آغوش |
| فتوتراپی شدید (اینتنسیو) | استفادهی همزمان از چند منبع نور از بالا و پایین | زردی شدید که نیاز به کاهش سریع بیلیروبین دارد |
در بسیاری از موارد، پزشک برای افزایش سرعت اثر، ترکیبی از دستگاه بالای تخت و پد فیبراپتیک زیر بدن نوزاد را همزمان به کار میبرد تا سطح بیشتری از پوست در معرض نور قرار گیرد.
فتوتراپی چقدر طول میکشد؟
مدت فتوتراپی به شدت زردی و پاسخ نوزاد بستگی دارد، اما معمولاً بین ۱ تا ۳ روز است. در این مدت، نور بهصورت مداوم میتابد و تنها برای شیردهی، تعویض پوشک و بغل کردن کوتاه قطع میشود. پزشک با آزمایشهای مکرر بیلیروبین، روند کاهش را دنبال میکند و زمانی که سطح آن به محدودهی امن رسید، درمان را قطع میکند. گاهی پس از قطع فتوتراپی، بیلیروبین کمی بالا میرود (پدیدهی «ریباند») که معمولاً خفیف است و نیاز به نگرانی ندارد.
مراقبت از نوزاد در طول فتوتراپی
- محافظ چشم: چشمهای نوزاد با چشمبند مخصوص پوشانده میشود تا نور به شبکیه آسیب نزند.
- برهنگی حداکثری: برای اثرگذاری بیشتر، بیشتر سطح بدن نوزاد در معرض نور قرار میگیرد و فقط پوشک کوچکی به تن دارد.
- شیردهی مکرر: تغذیهی مکرر با شیر مادر برای جبران آب از دست رفته و کمک به دفع بیلیروبین از راه مدفوع ضروری است.
- کنترل دما و آب بدن: پرستاران دمای بدن و علائم کمآبی نوزاد را زیر نظر میگیرند.
عوارض فتوتراپی
فتوتراپی روشی بسیار ایمن است و عوارض جدی ندارد. شایعترین عوارض خفیف و گذرا هستند و شامل موارد زیر میشوند: مدفوع شل و سبزرنگ (بهدلیل دفع سریعتر بیلیروبین از راه روده، کاملاً طبیعی است)، بثورات پوستی خفیف و موقت، گرم شدن بدن نوزاد بهدلیل نزدیکی به منبع نور، و کمآبی خفیف در صورت تغذیهی ناکافی. همهی این موارد با تغذیهی مناسب و مراقبت پرستاری قابل کنترل هستند و پس از پایان درمان بهطور کامل و بدون عارضهی باقیمانده برطرف میشوند. نگرانی دربارهی این عوارض خفیف نباید باعث تردید در پذیرش درمانی شود که خطرات آن بهمراتب کمتر از خطر زردی درماننشده است.
بستری شدن برای فتوتراپی؛ چه انتظاری داشته باشیم؟
برای بسیاری از والدین، شنیدن خبر نیاز نوزاد به بستری برای فتوتراپی نگرانکننده است، اما دانستن روند کلی میتواند این نگرانی را کاهش دهد. در بیشتر بیمارستانها و زایشگاههای ایران، نوزاد در بخش نوزادان یا در کنار تخت مادر (بسته به امکانات مرکز) زیر دستگاه فتوتراپی قرار میگیرد. پرستاران هر چند ساعت یکبار دمای بدن، وزن و وضعیت پوست نوزاد را بررسی میکنند و آزمایش بیلیروبین طبق برنامهی پزشک تکرار میشود. مادران معمولاً میتوانند در همان بخش بمانند و هر چند ساعت نوزاد را برای شیردهی از زیر دستگاه بیرون بیاورند. اگر بستری در بیمارستان جداگانه از مادر ضروری باشد، بسیاری از مراکز امکان دوشیدن و رساندن شیر مادر به نوزاد را فراهم میکنند. مدت بستری معمولاً کوتاه (۱ تا ۳ روز) است و بهمحض رسیدن بیلیروبین به سطح امن، نوزاد مرخص میشود؛ در بیشتر موارد پس از ترخیص نیز یک یا دو نوبت آزمایش پیگیری برای اطمینان از پایدار ماندن روند بهبودی توصیه میشود.
چرا نور خورشید و لامپ معمولی کافی نیست؟
یکی از باورهای غلط رایج این است که گذاشتن نوزاد پشت پنجره یا زیر نور آفتاب، زردی را درمان میکند. اما نور خورشید علاوه بر نور آبی مؤثر، حاوی اشعهی فرابنفش و گرمای زیاد است که میتواند پوست ظریف نوزاد را بسوزاند و باعث کمآبی شود؛ ضمن اینکه شدت و طول موج آن قابل کنترل نیست. لامپهای معمولی خانه نیز طول موج و شدت لازم برای تجزیهی بیلیروبین را ندارند. بنابراین فتوتراپی باید حتماً با دستگاه استاندارد و زیر نظر کادر درمان انجام شود.
اشتباهات رایج والدین دربارهی فتوتراپی
آگاهی از این اشتباهات رایج میتواند به روند درمان فرزندتان کمک کند و از نگرانیهای بیمورد یا تصمیمهای اشتباه جلوگیری کند:
- استفاده از نور آفتاب یا لامپ خانگی بهجای دستگاه استاندارد: همانطور که گفته شد، این روشها نهتنها بیاثرند، بلکه میتوانند برای پوست ظریف نوزاد خطرناک باشند.
- برداشتن چشمبند نوزاد بدون اجازهی پرستار: حتی برای مدت کوتاه، قرار گرفتن چشم در معرض نور فتوتراپی توصیه نمیشود و باید طبق دستور کادر درمان انجام شود.
- قطع یا کاهش شیردهی به این تصور که معدهی نوزاد باید خالی بماند: برعکس، شیردهی مکرر در طول فتوتراپی ضروری است و به دفع سریعتر بیلیروبین کمک میکند.
- خرید یا اجارهی دستگاه فتوتراپی خانگی بدون تجویز و پایش پزشک: استفاده از این دستگاهها بدون آزمایشهای منظم بیلیروبین میتواند باعث شود شدت واقعی زردی و پاسخ به درمان بهدرستی ارزیابی نشود.
- نگرانی بیشازحد از دیدن نوزاد برهنه زیر دستگاه: این وضعیت بخشی طبیعی و ضروری از درمان است تا حداکثر سطح پوست در معرض نور قرار گیرد؛ نوزاد در این حالت احساس درد یا ناراحتی خاصی ندارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهدهی هرکدام از موارد زیر، چه پیش از شروع فتوتراپی و چه در طول یا پس از آن، بدون معطلی با پزشک تماس بگیرید:
- زردی که بهسرعت شدیدتر میشود یا به دستها و کف پا میرسد
- بیحالی شدید، مکیدن ضعیف یا کاهش قابلتوجه دفعات شیرخوردن
- کاهش تعداد پوشک خیس (نشانهی کمآبی) در طول فتوتراپی
- گریهی غیرعادی با صدای زیر و تیز یا سفت شدن بدن نوزاد
- عدم کاهش یا افزایش بیلیروبین با وجود فتوتراپی مداوم
- بازگشت شدید زردی چند روز پس از پایان فتوتراپی
اگر فتوتراپی جواب ندهد چه میشود؟
در بیشتر موارد فتوتراپی بهتنهایی کافی است و اکثریت قریببهاتفاق نوزادان بدون نیاز به هیچ اقدام تهاجمیتری بهبود مییابند. اما اگر سطح بیلیروبین بسیار بالا باشد یا با وجود فتوتراپی شدید همچنان بهسرعت بالا برود، ممکن است نیاز به تعویض خون نوزاد باشد؛ روشی که در آن خون نوزاد بهتدریج با خون سالم جایگزین میشود تا بیلیروبین و آنتیبادیهای مضر سریع خارج شوند. این اقدام تنها در موارد نادر و شدید لازم میشود و هدف آن پیشگیری از آسیب مغزی است.
سؤالات متداول
آیا فتوتراپی برای نوزاد درد دارد؟
خیر، فتوتراپی کاملاً بیدرد است. نور گرمایی سوزاننده ندارد و نوزاد در طول درمان راحت میخوابد. تنها چشمبند ممکن است در ابتدا کمی برای نوزاد ناآشنا باشد.
آیا در طول فتوتراپی میتوانم به نوزادم شیر بدهم؟
بله و حتی توصیه میشود. شیردهی مکرر به دفع بیلیروبین کمک میکند و از کمآبی جلوگیری میکند. برای شیر دادن، نور موقتاً قطع و چشمبند برداشته میشود.
آیا فتوتراپی در خانه امکانپذیر است؟
در موارد خفیف و با تجویز پزشک، گاهی از دستگاههای فتوتراپی خانگی (مانند پد فیبراپتیک) استفاده میشود. اما در زردیهای متوسط تا شدید، درمان باید در بیمارستان و با پایش آزمایش بیلیروبین انجام شود. هرگز بدون تجویز و نظارت مستقیم پزشک، دستگاه فتوتراپی خانگی خریداری یا اجاره نکنید.
آیا فتوتراپی برای همهی نوزادان زرد لازم است؟
خیر. زردی خفیف که در محدودهی طبیعی قرار دارد، معمولاً نیازی به فتوتراپی ندارد و با شیردهی کافی و گذر زمان خودبهخود برطرف میشود. تصمیم برای شروع فتوتراپی همیشه بر اساس آزمایش بیلیروبین، سن ساعتی نوزاد و عوامل خطر گرفته میشود، نه صرفاً وجود زردی.
بعد از فتوتراپی آیا زردی دوباره برمیگردد؟
گاهی پس از قطع فتوتراپی، بیلیروبین کمی بالا میرود که معمولاً خفیف است. پزشک ممکن است یک آزمایش کنترلی درخواست کند. بازگشت شدید زردی نادر است و نیاز به بررسی علت زمینهای دارد.
آیا فتوتراپی روی چشم یا پوست نوزاد آسیب دائمی میگذارد؟
خیر. با رعایت استانداردهای ایمنی (محافظ چشم مناسب و دستگاه استاندارد با طول موج کنترلشده)، فتوتراپی هیچ آسیب دائمی به چشم یا پوست نوزاد وارد نمیکند. برخی نوزادان ممکن است در طول درمان بثورات پوستی خفیف و گذرا داشته باشند که پس از پایان درمان بهطور کامل برطرف میشود.
آیا فتوتراپی جای نگرانی برای رشد آیندهی نوزاد دارد؟
خیر. مطالعات متعدد نشان دادهاند فتوتراپی استاندارد هیچ تأثیر منفی بلندمدتی بر رشد جسمی یا ذهنی کودک ندارد. برعکس، این درمان دقیقاً برای پیشگیری از عوارض بلندمدت زردی شدید انجام میشود.
جمعبندی
فتوتراپی مؤثرترین و ایمنترین درمان زردی نوزاد است که با نور آبی، بیلیروبین اضافی را قابل دفع میکند و از عوارض خطرناک آن جلوگیری مینماید. این روش بیدرد است، معمولاً چند روز طول میکشد و در کنار آن شیردهی مکرر اهمیت زیادی دارد. با شناخت اشتباهات رایج مانند استفاده از نور آفتاب، قطع بیمورد شیردهی یا استفادهی خودسرانه از دستگاه خانگی، میتوانید در این دوران کوتاه اما حساس، بهترین همراه فرزندتان باشید و با آرامش خاطر بیشتری این مرحله را پشت سر بگذارید. بهجای اتکا به نور آفتاب یا لامپ خانگی، در صورت زردی نوزاد حتماً به پزشک مراجعه کنید تا با آزمایش بیلیروبین، نیاز به فتوتراپی بهدرستی ارزیابی شود و در صورت بروز هرکدام از نشانههای هشدار، بدون تأخیر با پزشک تماس بگیرید. برای درک کامل موضوع زردی نوزاد و علل آن، مقالهی زردی نوزاد را نیز مطالعه کنید.
در صورت مفید بودن این مقاله برای شما لطفا امتیاز دهید.
مقالات بعدی
ویروس RSV در نوزادان؛ علائم خطرناک و مراقبت
.svg)
فهرست عناوین
