تفاوت ضربان قلب جنین دختر و پسر در سونوگرافی اولیه

آیا تاکنون درباره تفاوت ضربان قلب جنین دختر و پسر در سونوگرافی اولیه چیزی شنیده‌اید؟ بسیاری از مادران باردار کنجکاوند که هر چه زودتر جنسیت فرزندشان را بدانند. یکی از باورهای رایج این است که از روی ضربان قلب جنین می‌توان جنسیت او را حدس زد. مثلا گفته می‌شود اگر ضربان قلب بالای ۱۴۰ باشد جنین دختر است و اگر زیر ۱۴۰ باشد پسر است . این حرف وسوسه‌انگیز به نظر می‌رسد؛ چون در هفته‌های اول بارداری که هنوز جنسیت در سونوگرافی معلوم نیست، شاید ضربان قلب تنها سرنخ موجود باشد. اما واقعیت چیست؟ آیا واقعا بین قلب کوچک یک دختر و یک پسر در اوایل بارداری تفاوت قابل‌توجهی وجود دارد؟ در این مقاله می‌خواهیم به‌صورت علمی و جامع این باور را بررسی کنیم، روند ضربان قلب جنین را در مراحل مختلف بارداری توضیح دهیم، پشتوانه‌ی پژوهشی موضوع را مرور کنیم و ببینیم این روش قدیمی چقدر قابل اعتماد است. در پایان نیز به روش‌های قطعی‌تر تعیین جنسیت اشاره خواهیم کرد. با ما همراه باشید تا حقیقت ماجرا را کشف کنیم.

افسانه‌ی ارتباط ضربان قلب و جنسیت

این باور که بتوان از روی تندی یا کندی ضربان قلب، دختر یا پسر بودن جنین را تعیین کرد یک افسانه‌ی قدیمی است. نسل‌هاست که در میان مادربزرگ‌ها و جمع‌های خانوادگی گفته می‌شود “قلب تند می‌زنه، پس حتما دختره” یا برعکس. به طور خلاصه، ادعا این است که ضربان قلب بیش از یک حد (معمولا ۱۴۰ ضربه در دقیقه) نشان‌دهنده‌ی جنین دختر و ضربان کمتر از آن نشان‌دهنده‌ی جنین پسر است . این ایده چنان رایج شده که گاهی در دیدارهای دوران بارداری، اطرافیان با شنیدن تعداد ضربان قلب جنین شروع به پیش‌بینی جنسیت می‌کنند. اما آیا این پیش‌بینی‌ها پایه و اساسی دارند؟ علم چه می‌گوید؟ پیش از هر چیز، بیایید نگاهی به روند طبیعی ضربان قلب جنین در اوایل بارداری بیندازیم تا بفهمیم این عدد تحت تاثیر چه عواملی است.

ضربان قلب جنین در مراحل اولیه بارداری

برای درک بهتر موضوع، لازم است بدانیم قلب جنین چگونه و از چه زمانی شروع به تپیدن می‌کند و نرخ ضربان آن در هفته‌های مختلف اوایل بارداری چگونه است. قلب کوچولوی فرزند شما حدود هفته‌ی ۶ بارداری آغاز به تپش می‌کند . در این زمان، قلب هنوز در حال شکل‌گیری اولیه است و ضربان آن نسبتا آهسته و نامنظم شروع می‌شود. از طریق سونوگرافی ترانس‌واژینال می‌توان این تپش ضعیف را به صورت یک چشمک نورانی کوچک در جنین مشاهده کرد. در ادامه، روند تغییرات ضربان قلب را مرحله به مرحله توضیح می‌دهیم:

شروع تپش قلب: هفته‌های ۶ تا ۸

در هفته‌ی ششم تا هفتم بارداری، وقتی برای اولین بار سونوگرافی انجام می‌دهید، ممکن است خوش‌شانس باشید و ضربان قلب جنین را ببینید یا بشنوید. در این مرحله ضربان قلب جنین معمولا بین حدود ۹۰ تا ۱۱۰ ضربه در دقیقه (BPM) است . این تعداد ضربان برای قلب کوچکی که تازه راه‌اندازی شده طبیعی است. طی هفته‌های ۷ تا ۸، قلب جنین به سرعت در حال رشد است و با تکامل بیشتر ساختار قلب (ایجاد حفره‌ها و دریچه‌ها) نرخ ضربان نیز رو به افزایش می‌رود. اگر در هفته‌ی ۸ سونوگرافی کنید، احتمالا ضربان تندتری نسبت به هفته‌ی ۶ مشاهده خواهید کرد. این افزایش به خاطر شکل‌گیری سیستم هدایت قلبی و نیاز جنین به خون‌رسانی بیشتر است. در این مرحله تفاوتی بین جنین دختر و پسر وجود ندارد؛ همه‌ی قلب‌ها دارند خود را با زندگی داخل رحم تطبیق می‌دهند و تا اینجا جنسیت نقش قابل توجهی در ضربان بازی نمی‌کند .

اوج ضربان قلب در سه‌ماهه اول: هفته‌های ۹ تا ۱۳

جالب است بدانید ضربان قلب جنین در اواخر سه‌ماهه اول به بالاترین حد خود می‌رسد. حدود هفته‌های ۹ تا ۱۰ بارداری، قلب جنین با نهایت سرعت می‌تپد که می‌تواند به محدوده‌ی ۱۵۰ تا ۱۸۰ ضربه در دقیقه برسد. به طور متوسط در هفته‌های ۹ تا ۱۳ ضربان قلب اغلب بالای ۱۶۰ ضربه در دقیقه است . بنابراین اگر در حدود ۱۲ هفتگی در سونوگرافی ضربان قلبی مثلاً ۱۶۵ bpm شنیدید، کاملاً طبیعی است و نشان‌دهنده‌ی سلامت جنین در این بازه است. دلیل این اوج گرفتن ضربان، نرخ بالای متابولیسم و رشد سریعی است که جنین در هفته‌های پایانی سه‌ماهه اول تجربه می‌کند. در این زمان نیز هم دخترها و هم پسرها ضربان قلب بالایی دارند؛ در واقع قلب همه‌ی جنین‌ها برای تامین نیاز رشدشان تند می‌زند و هنوز جنسیت تأثیر مشهودی بر تفاوت پایدار در تعداد نبض‌ها ندارد . هر اختلاف کوچکی هم که بین جنین‌ها دیده شود (مثلاً یکی ۱۵۵ و دیگری ۱۶۵) بیشتر ناشی از سن دقیق بارداری یا سطح فعالیت جنین در لحظه‌ی اندازه‌گیری است تا جنسیت او.

تغییرات ضربان قلب در سه‌ماهه دوم و سوم

پس از هفته‌ی ۱۳ و ورود به سه‌ماهه دوم، ضربان قلب جنین به تدریج کمی کاهش یافته و در یک محدوده‌ی ثابت‌تر قرار می‌گیرد. در اوایل سه‌ماهه دوم، حدود ۱۴ تا １６ هفتگی، معمولاً ضربان قلب حول و حوش ۱۴۰ تا ۱۶۰ ضربه در دقیقه است. از میانه‌ی بارداری به بعد (۲۰ هفته به بالا)، محدوده‌ی طبیعی ضربان قلب جنین بین ۱۱۰ تا ۱۶۰ ضربه در دقیقه تعریف می‌شود . این کاهش نسبی کاملاً طبیعی است، چرا که جنین بزرگ‌تر و قوی‌تر شده و ریتم قلبش منظم‌تر می‌گردد. تا پیش از زایمان، ضربان قلب نوزاد درون رحم در همین بازه (۱۱۰ تا ۱۶۰) نوسان دارد و بسته به فعالیت یا استراحت جنین تغییرات لحظه‌ای می‌کند . به عنوان مثال، ممکن است در یک ویزیت پریناتال ضربان ۱۴۵ ثبت شود و در ویزیت بعدی ۱۳۰؛ این تغییرات می‌تواند به سادگی ناشی از خواب یا بیداری جنین باشد. در سه‌ماهه سوم نیز اختلاف معنی‌داری بین دختر و پسر در محدوده‌ی تعداد نبض وجود ندارد؛ هرچند پژوهش‌هایی نشان داده‌اند شاید میانگین ضربان پایه در جنین‌های دختر اندکی بیشتر از جنین‌های پسر باشد (مثلا کمتر از ۱ ضربان در دقیقه تفاوت!) و در عوض تنوع تغییرات ضربان در پسرها کمی بیشتر باشد . اما تاکید می‌کنیم این تفاوت‌ها آنقدر جزئی هستند که هیچ کاربرد بالینی یا قابل اعتمادی ندارند و در عمل قابل تشخیص با گوش غیرمسلح یا دستگاه ساده نیستند. در بخش بعد، این یافته‌های پژوهشی را دقیق‌تر بررسی می‌کنیم.

تحقیقات علمی درباره‌ی تفاوت ضربان قلب جنین دختر و پسر

حال که با روند طبیعی تکامل ضربان قلب آشنا شدیم، وقت آن است که به سراغ اصل مطلب برویم: آیا پژوهش‌های علمی تفاوت معناداری بین ضربان قلب جنین‌های دختر و پسر یافته‌اند؟ خوشبختانه این سوال کنجکاوی‌برانگیز پزشکان و محققان را هم به خود جلب کرده و مطالعات متعددی طی سال‌ها انجام شده تا حقیقت روشن شود. نتایج این تحقیقات تقریباً همگی نشان می‌دهند که در اوایل بارداری هیچ اختلاف قابل‌توجهی بین قلب دختر و پسر وجود ندارد . در اینجا به چند نمونه از این پژوهش‌ها اشاره می‌کنیم:

پژوهش‌های بدون تفاوت محسوس (دختر در برابر پسر)

یکی از اولین بررسی‌های جدی در این زمینه در سال ۲۰۰۶ میلادی منتشر شد . در این مطالعه ضربان قلب ۴۷۷ جنین در سه‌ماهه اول بارداری (زیر ۱۴ هفته) اندازه‌گیری و سپس جنسیت آنها در سونوگرافی ۱۸-۲۰ هفتگی و در زمان تولد تایید شد . نتیجه چه بود؟ متوسط ضربان قلب جنین‌های دختر حدود ۱۵۱ ضربه در دقیقه و جنین‌های پسر حدود ۱۵۴ ضربه در دقیقه بود که از نظر آماری هیچ تفاوت معنی‌داری نداشت (p=0.13) . به عبارتی، در این نمونه‌ی نسبتاً بزرگ تقریبا نیمی از جنین‌های ضربان‌تند پسر بودند و نیمی دختر؛ و برعکس، ضربان‌ کندتر نیز به همان نسبت در هر دو جنس دیده شد. این نتیجه به خوبی باور عامیانه را نقض می‌کرد.

پس از آن، تحقیقات دیگری نیز همین مسیر را دنبال کردند. مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۴ (منتشر شده در Journal of Obstetrics and Gynaecology) و نیز یک تحقیق جامع‌تر در سال ۲۰۱۶ (در Journal of Maternal-Fetal & Neonatal Medicine) هر دو تایید کردند که میانگین ضربان قلب در سه‌ماهه اول میان دخترها و پسرها تفاوت معناداری ندارد . مثلا در پژوهش ۲۰۱۶ که روی بیش از ۶۵۰ مورد انجام شد، میانگین ضربان قلب جنین‌های دختر ~۱۶۷ و پسر ~۱۶۷ ضربه در دقیقه بود؛ عملاً یکسان . به علاوه، این تحقیقات نشان دادند که سن بارداری و اندازه جنین (CRL) عوامل بسیار موثر‌تری بر تفاوت ضربان هستند، طوری‌که اگر دو جنین دقیقا هم‌سن باشند ضربان قلبشان بسیار نزدیک است خواه دختر باشند خواه پسر. خلاصه اینکه علم نتوانست ادعای قلب‌تند=دختر/قلب‌آهسته=پسر را در سه‌ماهه اول اثبات کند.

پژوهش‌های با تفاوت‌های جزئی (آیا هیچ اختلافی نیست؟)

البته در برخی پژوهش‌ها نتایجی به دست آمد که اندکی اختلاف آماری بین دو جنس مشاهده شد. برای مثال، یک مطالعه در سال ۲۰۱۱ گزارش کرد میانگین ضربان قلب جنین دختر حدود ۱۴۹ و جنین پسر ۱۴۶ bpm بوده است . یا در مطالعه دیگری (۲۰۱۴) دیده شد جنین‌های دختر تمایل به ضربان کمی بالاتر دارند. اما نکته مهم اینجاست که این تفاوت‌های چند ضربه‌ای آنقدر کوچک بودند که ارزش پیش‌بینی‌کنندگی نداشتند . در واقع هم‌پوشانی میان محدوده ضربان قلب دخترها و پسرها آنقدر زیاد بود که با اعداد ضربان هیچکس نمی‌توانست با اطمینان بگوید کدام جنین پسر است و کدام دختر. به عنوان نمونه، در مطالعه ۲۰۱۱ اشاره شده هرچند میانگین ضربان دختر کمی بالاتر بود، پسرها و دخترهای بسیاری خارج از این الگو مشاهده شدند (پسر با ضربان خیلی بالا یا دختر با ضربان نسبتاً پایین) .

جالب‌تر اینکه در اواخر بارداری نیز پژوهش‌هایی انجام شده است. مثلاً در سال ۲۰۱۸ پژوهشگران با دستگاه پیشرفته کاردیوتوکوگرافی جنینی (cCTG) ضربان قلب ۹۲۵۹ جنین را در ماه‌های آخر بارداری تحلیل کردند . نتیجه: جنین‌های پسر به طور میانگین حدود ۰٫۹ ضربه در دقیقه ضربان پایه کمتری نسبت به دخترها داشتند و در عوض تغییرپذیری لحظه‌ای ضربان در آنها اندکی بیشتر بود . هرچند این اختلاف از نظر آماری معنادار بود (به لطف حجم نمونه بسیار بزرگ)، اما از نظر بالینی ناچیز و غیرقابل اتکا محسوب شد . به بیان ساده، ۰٫۹ ضربه اختلاف چیزی نیست که در معاینه معمولی بتوان روی آن حساب کرد. این یافته صرفا به ما می‌گوید شاید قلب دخترها کمی منظم‌تر می‌تپد و قلب پسرها نوسان بیشتری دارد، اما هیچ پزشک یا دستگاه سونوگرافی ساده‌ای نمی‌تواند از چنین اختلاف کوچکی جنسیت را تشخیص دهد.

چرا تفاوت چشمگیری مشاهده نمی‌شود؟

ممکن است بپرسید چرا جنسیت تاثیر قابل توجهی روی ضربان قلب جنین ندارد؟ پاسخ در تکامل فیزیولوژیک نهفته است. در اوایل بارداری، سیستم قلبی‌عروقی جنین تحت فرمان ساختارهای ابتدایی خودش و همچنین شرایط رحم و جفت قرار دارد. هورمون‌های جنسی جنین تا اواسط بارداری ترشح قابل توجهی ندارند و ساختار قلب پسر و دختر در مرحله جنینی اساساً یکسان است. آنچه بیشترین تاثیر را بر تعداد ضربان دارد سن بارداری، میزان فعالیت جنین، سلامت جفت و اکسیژن‌رسانی و عواملی از این دست است، نه کروموزوم X یا Y. تفاوت‌های بیولوژیک بین جنس مونث و مذکر در دوران جنینی بسیار جزئی است و تا بعد از تولد (و به‌ویژه دوران بلوغ) آشکار نمی‌شود. بنابراین تعجب‌آور نیست که در سه‌ماهه اول و حتی دوم دختر و پسر از نظر سرعت ضربان قلب عملا indistinguishable (غیرقابل تشخیص) باشند .

از سوی دیگر، اگر اندک اختلافاتی هم دیده شود، اغلب به عوامل گذرا مربوط است. مثلا اگر جنین در هنگام معاینه در حال حرکت و جنب‌وجوش باشد، ضربانش موقتاً بالاتر می‌رود (فارغ از جنسیت) . برعکس، یک جنین خواب‌آلود ضربان پایین‌تری نشان می‌دهد. همچنین هیجان یا استرس مادر می‌تواند از طریق ترشح هورمون‌ها بر ضربان قلب فرزند تاثیر لحظه‌ای بگذارد. همه‌ی این عوامل باعث می‌شوند عدد ضربان قلب یک شاخص پایدار ذاتی برای جنسیت نباشد. به همین دلیل دانشمندان در تحقیقات کنترل‌شده تلاش می‌کنند اثر سن بارداری و فعالیت جنین را حذف کنند تا تنها تفاوت جنسیت را ببینند، و حتی پس از این کار نیز نتیجه غالباً عدم تفاوت بوده است.

چرا این باور شکل گرفته و ماندگار شده است؟

اگر ضربان قلب واقعا سرنخی به جنسیت نمی‌دهد، پس چرا این باور تا این حد شایع شده و نسل به نسل منتقل شده است؟ چند علت روانشناختی و تاریخی در این زمینه نقش دارند:

نیاز به الگویابی: انسان‌ها ذاتاً تمایل دارند در پدیده‌های اطرافشان الگو و معنی پیدا کنند. در دوران بارداری که دورانی پر از ناشناخته‌هاست، هر نشانه‌ی ظاهراً مرتبط می‌تواند دلگرم‌کننده باشد. وقتی مادری می‌شنود قلب بچه‌اش بالای ۱۴۰ می‌زند و بعد می‌بیند نوزادش دختر شده، طبیعی است که این دو واقعه را به هم ربط دهد و باور کند ضربان بالا به معنای دختر بودن است. ما معمولا مواردی را که پیش‌بینی‌مان درست از آب درآمد به خاطر می‌سپاریم و موارد نقض‌شده را فراموش می‌کنیم. این تایید انتخابی باعث دوام آوردن باورهای نادرست می‌شود.
تفریح و هیجان در دوران بارداری: تعیین جنسیت جنین فی‌نفسه یک اتفاق هیجان‌انگیز برای والدین است. بسیاری از خانواده‌ها از همین حدس‌ها و گمانه‌زنی‌ها لذت می‌برند و گفتگو درباره‌شان برایشان مفرح است. وقتی روشی ساده مثل شمردن ضربان قلب وجود دارد، حتی اگر علمی نباشد، می‌تواند به بازی شیرینی بین اعضای خانواده بدل شود. به قول معروف، «ضرری که ندارد، ۵۰-۵۰ است!» برخی پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها هم از اینکه تجربه‌شان را در این زمینه به رخ بکشند لذت می‌برند. در واقع این افسانه بیشتر ابزاری برای معاشرت و تفریح است تا یک ابزار تشخیص واقعی.
کمبود روش‌های زودهنگام در گذشته: در گذشته امکانات پزشکی امروز وجود نداشت و والدین باید تا زمان تولد یا حداقل تا ماه‌های آخر بارداری صبر می‌کردند تا جنسیت مشخص شود. در آن دوران باورهایی مثل پیش‌بینی جنسیت با ضربان قلب یا شکل شکم مادر تنها راه‌های موجود برای ارضای کنجکاوی بودند. طبیعی است که این روش‌ها حتی اگر تصادفی درست درمی‌آمدند، جدی گرفته می‌شدند و به نسل بعد منتقل می‌گشتند.
تقویت توسط موارد استثنا: فرض کنید زنی در سه بارداری پیاپی خود مشاهده کند که در بارداری دخترش ضربان قلب همواره بالاتر از ۱۴۰ بوده و در بارداری پسرش زیر ۱۴۰. این یک تصادف ممکن است (و قطعاً رخ داده) اما همان یک نفر تبدیل به مبلغ سرسخت این نظریه می‌شود و اطرافیان را هم قانع می‌کند. در حالی که اگر از منظر آماری نگاه کنیم، نیمی از این پیش‌بینی‌ها اشتباه از آب درمی‌آید اما موارد درست بلندتر و بیشتر بازگو می‌شوند. به قول معروف، “موفقیت هزار صاحب پیدا می‌کند ولی شکست یتیم است.”

بنابراین این باور بیشتر بر پایه‌ی شواهد حکایتی و ذهنیت جمعی شکل گرفته و تداوم یافته است، نه بر پایه پژوهش علمی. البته دانستن این واقعیت از جذابیت ماجرا کم نمی‌کند – همه ما دوست داریم گاهی خودمان را جای دانشمند و پیشگو بگذاریم و قبل از اینکه سونوگرافی چیزی نشان دهد، حدسی بزنیم. مهم این است که در حد تفنن و سرگرمی به این موضوع نگاه کنیم و در تصمیمات جدی به آن اتکا نکنیم.

بیشتر بخوانید: علائم قطعی بارداری جنین پسر

سایر باورهای عامه در تعیین جنسیت جنین

بد نیست بدانید ضربان قلب تنها باور عامیانه در زمینه تعیین جنسیت نیست و ده‌ها افسانه‌ی دیگر در فرهنگ‌های مختلف وجود دارد. در اینجا به چند مورد از مشهورترین آنها اشاره می‌کنیم – البته تنها برای آشنایی و سرگرمی، چرا که هیچ‌کدام پایه‌ی علمی محکمی ندارند و صرفا بخش شیرینی از فولکلور بارداری هستند:

حالت شکم مادر: حتما شنیده‌اید که می‌گویند «اگر شکم مادر حالت افتاده و رو به پایین دارد، نوزاد پسر است؛ اگر شکم بالا و گرد ایستاده، جنین دختر است.» این حرف هیچ مبنای فیزیولوژیکی ندارد. شکل ظاهری شکم مادر بیشتر به عواملی چون فرم بدن مادر، قدرت عضلات شکم و نحوه قرارگیری جنین مرتبط است تا جنسیت او. یک نوزاد بزرگ (مثلا پسر) می‌تواند شکم را بیشتر جلوه بدهد، اما جنین دختر درشت هم همین تاثیر را خواهد داشت. بنابراین این معیار کاملاً غیرقابل اعتماد است.
شدت ویار و تهوع بارداری: بر اساس یک باور قدیمی، «ویار شدید و تهوع صبحگاهی زیاد، نشان از دختر بودن جنین دارد؛ در حالی که بارداری کم‌ویار و سبک حاکی از پسر بودن است.» پژوهش‌های علمی در این باره نتایج قطعی ندارند. برخی تحقیقات بسیار جزئی احتمال داده‌اند مادرانی که دختر حمل می‌کنند به علت سطح هورمون‌های متفاوت (مثلا استروژن یا hCG بالاتر) دچار تهوع شدیدتری شوند. با این حال این تفاوت آن‌قدر همگانی نیست که بتوان آن را معیار قرار داد. بسیاری از زنان باردار پسر هم ویار سنگین داشته‌اند و زنان صاحب دخترِ زیادی تقریبا هیچ تهوعی نداشته‌اند. پس این هم یک قانون مطلق نیست و بیشتر به ویژگی‌های بدنی هر مادر بستگی دارد تا جنسیت فرزند.
میل به خوراکی‌های خاص: از دیگر شنیده‌ها این است که «اگر مادر هوس شیرینی و شکلات کند بچه دختر است، اگر هوس ترشی و شور کند بچه پسر است.» این یکی دیگر از آن حرف‌هایی است که شاید در بعضی خانواده‌ها مصداق داشته اما هیچ شواهد علمی پشتیبانش نیست. اشتهای مادر در بارداری به کمبودهای تغذیه‌ای بدن او، تغییرات هورمونی و حتی مسائل روانی بستگی دارد. مثلا هوس ترشی می‌تواند ناشی از کمبود سدیم یا تغییرات چشایی باشد و ربطی به کروموزوم جنین ندارد. البته تصور یک دختر کوچولو شیرین یا پسر شیطان ترش‌رو! در دل مادران می‌تواند لبخند بیاورد، اما بهتر است این موارد را هم در حد حدس و گمان نگه داریم.
جدول چینی و محاسبات تقویمی: در برخی فرهنگ‌ها روش‌هایی مثل جدول تقویم چینی یا محاسبه بر اساس سن مادر و ماه لقاح برای پیش‌بینی جنسیت رواج دارد. اینها نیز بیشتر جنبه سرگرمی دارند. مثلا طبق جدول چینی ممکن است گفته شود اگر سن مادر زوج باشد و ماه لقاح زوج، بچه دختر می‌شود و ترکیب‌های دیگر پسر؛ اما بررسی‌ها نشان داده‌اند این جدول‌ها چیزی فراتر از شانس ۵۰-۵۰ ارائه نمی‌دهند.

همان‌طور که می‌بینید، افسانه‌های زیادی پیرامون تعیین جنسیت وجود دارد که هر کدام درصدی طرفدار دارد. نکته کلیدی این است که هیچ‌کدام جای روش‌های علمی را نمی‌گیرند و نباید نتایج آنها را جدی گرفت. البته صحبت کردن درباره‌شان ضرری ندارد و حتی می‌تواند استرس انتطار را کاهش دهد، به شرطی که با دید سرگرمی به آنها بنگرید.

بیشتر بخوانید: علائم دختر بودن جنین در بارداری

روش‌های علمی و قطعی تعیین جنسیت جنین

در دنیای امروز، خوشبختانه والدین برای دانستن جنسیت فرزندشان ناچار نیستند به حدس و گمان اکتفا کنند. علم پزشکی ابزارهای دقیقی در اختیار ما گذاشته است که می‌توانند پیش از تولد با دقت بسیار بالا جنسیت را مشخص کنند. اگرچه موضوع اصلی ما ضربان قلب بود، ولی برای تکمیل بحث بد نیست این روش‌های علمی را مرور کنیم تا تفاوتشان با افسانه‌ها روشن شود:

سونوگرافی تعیین جنسیت

سونوگرافی آناتومی در اواسط بارداری مطمئن‌ترین و رایج‌ترین روش تعیین جنسیت است. اکثر پزشکان بین هفته‌های ۱۸ تا ۲۰ بارداری یک سونوگرافی دقیق انجام می‌دهند که طی آن اندام‌های جنین را بررسی می‌کنند . در این زمان اندام تناسلی جنین به اندازه کافی رشد کرده و در صورت قرارگیری مناسب جنین قابل مشاهده است . متخصص سونوگرافی با مشاهده‌ی آلت تناسلی می‌تواند دختر یا پسر بودن را تشخیص دهد. دقت این روش بسیار بالا (معمولاً بالای ۹۵٪) است؛ هرچند خطاهای نادر هم ممکن است رخ دهد (مثلاً اگر جنین طوری قرار گرفته باشد که دید خوبی به ناحیه مورد نظر نباشد). به طور معمول اگر سونوگرافی در یک مرکز معتبر توسط متخصص ماهر انجام شود، می‌توان جنسیت را با خیال راحت پذیرفت. نکته مهم این است که قبل از هفته ۱۵-۱۶ معمولاً تشخیص جنسیت با سونوگرافی ممکن نیست چون اندام جنسی هنوز به قدر کافی متمایز نشده است . بنابراین باید صبور باشید تا زمان مناسب فرا برسد. در ضمن، بعد از هفته ۳۰ به علت بزرگ شدن بچه و جمع شدن پاها احتمال پنهان ماندن جنسیت وجود دارد؛ پس بهترین بازه همان ۱۸ تا ۲۲ هفتگی است.

آزمایش خون (DNA آزاد جنینی یا NIPT)

یکی از پیشرفت‌های نسبتاً جدید در حوزه پزشکی مولکولی، آزمایش NIPT یا آزمایش DNA آزاد در گردش است. در خون مادر باردار مقدار اندکی از DNA جنین که از طریق جفت وارد جریان خون شده وجود دارد. آزمایش NIPT که از حدود هفته ۹ بارداری به بعد قابل انجام است، در درجه اول برای غربالگری برخی اختلالات کروموزومی (مثل سندرم داون) طراحی شده است . اما از آنجا که این آزمایش تمام کروموزوم‌های جنین از جمله X و Y را نیز بررسی می‌کند، می‌تواند جنسیت جنین را هم با دقت بالای ۹۹٪ تعیین کند . مزیت بزرگ NIPT آن است که خیلی زودتر از سونوگرافی سنتی جنسیت را مشخص می‌کند (اواخر سه‌ماهه اول) و کاملاً غیرتهاجمی است (فقط یک نمونه خون از مادر گرفته می‌شود). البته هزینه این آزمایش نسبتاً بالا است و معمولا بیمه‌ها تنها در صورت وجود ضرورت طبی آن را پوشش می‌دهند. همچنین اگر پاسخ NIPT مشکلی نشان دهد یا جنسیت برایتان مهم باشد، گاهی برای اطمینان صددرصد از روش‌های تشخیصی قطعی‌تر استفاده می‌شود که در ادامه می‌آوریم.

تست‌های تشخیصی تهاجمی (آمنیوسنتز و CVS)

اگر والدین به دلایل پزشکی نیاز به اطلاعات دقیق ژنتیکی جنین داشته باشند (مثلاً سن بالای مادر، نتیجه غیرطبیعی غربالگری‌ها، سابقه بیماری‌های ژنتیکی)، پزشکان ممکن است روش‌های نمونه‌برداری پرزهای جفتی (CVS) یا آمنیوسنتز را پیشنهاد دهند . در CVS که معمولاً در هفته‌های ۱۰ تا ۱۳ بارداری انجام می‌شود، نمونه کوچکی از بافت جفت برداشته می‌شود . در آمنیوسنتز که در هفته‌های ۱۴ تا ۲۰ قابل انجام است، مقداری از مایع آمنیوتیک اطراف جنین با سرنگ کشیده می‌شود . این نمونه‌ها حاوی سلول‌های جنینی هستند و با بررسی کروموزوم‌های آنها، جنسیت به طور قطع (۱۰۰٪) قابل تشخیص است. البته به دلیل ماهیت تهاجمی این روش‌ها (ورود سوزن به رحم)، همواره ریسک اندکی سقط جنین (حدود ۰٫۱ تا ۰٫۵ درصد) وجود دارد . بنابراین این تست‌ها تنها زمانی انجام می‌شوند که نیاز پزشکی وجود داشته باشد و برای صرفاً فهمیدن جنسیت معمولا توصیه نمی‌شوند. با این حال اگر چنین تست‌هایی انجام شوند، جنسیت جنین نیز جزئی از اطلاعات به‌دست‌آمده خواهد بود.

به طور کلی، علم پزشکی روش‌های مطمئن متعددی برای تعیین جنسیت ارائه کرده است: از سونوگرافی که رایج‌ترین و ایمن‌ترین است گرفته تا آزمایش‌های مولکولی بسیار دقیق. در برابر این‌ها، روش‌هایی مانند پیش‌بینی با ضربان قلب بسیار ابتدایی و غیرقابل اعتماد به شمار می‌روند. در بخش بعد، صریح‌تر درباره میزان قابل اعتماد بودن روش ضربان قلب صحبت می‌کنیم تا هیچ شک و شبهه‌ای باقی نماند.

آیا با ضربان قلب می‌توان جنسیت جنین را با اطمینان تعیین کرد؟

با توجه به تمامی مطالبی که گفته شد، پاسخ این سوال را به سادگی می‌توان بیان کرد: خیر – تعیین جنسیت بر اساس ضربان قلب روش قابل اعتمادی نیست. اگر به درصد و احتمال بیان کنیم، دقت این روش در بهترین حالت حدود ۵۰٪ است؛ یعنی چیزی شبیه به شیر یا خط انداختن! هرچند گاهی ممکن است حدس بر اساس قلب درست از آب درآید، اما صرفاً شانسی است و نه مبتنی بر یک قانون فیزیولوژیک. در واقع همان‌طور که دیدیم، تحقیقات علمی بارها نشان داده‌اند که میانگین ضربان قلب جنین دختر و پسر در سه‌ماهه اول تفاوت معنی‌داری ندارد . حتی در مواردی که تفاوت جزئی مشاهده شده، به قدری ناچیز است که هیچ ارزش پیش‌بینی‌کنندگی برای یک فرد ندارد .

تصور کنید ضربان قلب جنین شما در هفته ۱۲ حدود ۱۵۸ bpm است. طبق باور عامیانه این عدد “بالاست” و باید دختر باشد. اما از کجا معلوم؟ هزاران جنین پسر هم هستند که در همین هفته ضربانی حدود ۱۵۸ داشته‌اند. احتمال دختر بودن شما ۵۰٪ است – اگر درست حدس بزنید که خب شانستان بوده و اگر غلط، افسانه به راحتی می‌گوید «استثنا بود»! چنین روشی را نمی‌توان اطمینان‌بخش دانست. پزشکان و متخصصان زنان و زایمان نیز هرگز از این معیار برای اعلام جنسیت استفاده نمی‌کنند؛ چرا که می‌دانند پایه علمی ندارد و می‌تواند باعث گمراهی و حتی نگرانی والدین شود . اگر پزشک شما در معاینات ضربان قلب جنین را چک می‌کند، هدف صرفاً اطمینان از سالم و منظم بودن ضربان است نه رمزگشایی جنسیت.

حتی بسیاری از مادری که خودشان این افسانه را باور داشتند، پس از تجربه عملی متوجه اشتباه بودنش شده‌اند. شاید شما هم داستان‌هایی شنیده باشید: مادری می‌گفت مطمئن بوده بچه‌اش دختر است چون هر بار ضربان بالای ۱۴۰ داشت، اما در سونوگرافی معلوم شده پسر است. یا برعکس مادری که بر اساس قلب انتظار پسر داشت ولی دختر به دنیا آورد. این اتفاقات تصادفی نشان می‌دهد تکیه بر ضربان قلب برای پی بردن به جنسیت می‌تواند والدین را به اشتباه بیندازد یا بی جهت امیدوار/نگران کند.

بنابراین توصیه ما و جامعه پزشکی این است که اگر دوست دارید با ضربان قلب بازی حدس جنسیت را انجام دهید، حتما با دید سرگرمی به آن نگاه کنید. هرگز این روش را مبنای تصمیمات جدی (مثلا آماده‌سازی وسایل سیسمونی به رنگ خاص، انتخاب نام، یا اطلاع‌رسانی رسمی جنسیت) قرار ندهید. برای اطمینان، منتظر روش‌های تشخیصی قطعی بمانید و از پزشک خود مشورت بگیرید. ضربان قلب معیار سلامتی جنین شماست، نه جنسیت او.

کلام آخر

در پایان، به عنوان جمع‌بندی می‌توان گفت که ایده تفاوت محسوس ضربان قلب جنین دختر و پسر در سونوگرافی اولیه یک باور عامیانه و غیرعلمی است. هرچند این افسانه جذاب و سرگرم‌کننده به نظر می‌رسد، اما پژوهش‌های علمی نشان داده‌اند که حداقل در سه‌ماهه اول بارداری هیچ تفاوت قابل توجهی بین ضربان قلب دخترها و پسرها وجود ندارد . ضربان قلب جنین به عوامل مختلفی از جمله سن بارداری و میزان فعالیت جنین بستگی دارد و جنسیت تاثیر ناچیزی بر آن دارد که برای پیش‌بینی به کار بیاید. از این رو، استناد به تندی یا کندی قلب به عنوان راه تعیین جنسیت به هیچ وجه قابل اعتماد نیست و نتایجی در حد ۵۰-۵۰ (شانسی) به دست می‌دهد.

البته سرگرم شدن با این گونه افسانه‌ها بخشی از شیرینی دوران بارداری است و ضرری ندارد؛ به شرط آنکه بدانیم مرز بین واقعیت و افسانه کجاست. برای دانستن جنسیت کودکتان، بهترین راه صبر کردن تا زمان سونوگرافی یا انجام آزمایش‌های معتبر پزشکی است . علم امروز به ما این امکان را داده که با دقت و اطمینان بسیار بالا پسر یا دختر بودن جنین را تشخیص دهیم، بنابراین منطقی نیست به روش‌های اثبات‌نشده متوسل شویم.

در صورت مفید بودن این مقاله برای شما لطفا امتیاز دهید.