آزمایش های لازم برای مادران Rh منفی در دوران بارداری (و زمان انجام آنها)

مادر بودن در دوران بارداری همواره با چالش‌ها و نگرانی‌های مختلفی همراه است. برای مادران Rh منفی، دوران بارداری نیازمند توجه ویژه‌ای است. یکی از مهم‌ترین جنبه‌ها، انجام به‌موقع آزمایش‌های لازم در دوران بارداری برای پیشگیری از ناسازگاری Rh و عوارض آن می‌باشد. در این مقاله به طور جامع به آزمایش‌های ضروری برای مادران Rh منفی در بارداری (و زمان انجام آنها) می‌پردازیم. همچنین درباره مفهوم Rh منفی، آمپول روگام (RhIg) و نقش آن در جلوگیری از بروز بیماری همولیتیک جنین و نوزاد توضیح خواهیم داد تا مادران عزیز با خیالی آسوده‌تر دوران بارداری خود را سپری کنند.

عامل Rh چیست؟

در ابتدا لازم است بدانیم عامل Rh (رزوس) چیست و چه نقشی در تعیین گروه خونی ایفا می‌کند. عامل Rh نوعی پروتئین است که بر سطح گلبول‌های قرمز خون قرار دارد . اگر این پروتئین را داشته باشید، Rh خون شما مثبت است و در صورت نداشتن آن، Rh خون منفی خواهد بود. حدود ۸۵٪ افراد دارای Rh مثبت هستند و تنها حدود ۱۵٪ افراد Rh منفی می‌باشند . مثبت یا منفی بودن Rh به خودی خود تأثیری بر سلامت فرد ندارد و بیماری محسوب نمی‌شود . اما این ویژگی به ظاهر ساده، در دوران بارداری می‌تواند از نظر پزشکی بسیار مهم شود.

وراثت عامل Rh (چگونه Rh فرزند تعیین می‌شود)

عامل Rh همانند دیگر ویژگی‌های خونی از والدین به فرزند به ارث می‌رسد . ژن Rh مثبت نسبت به ژن Rh منفی حالت غالب دارد ؛ به این معنا که اگر فردی حتی یک نسخه از ژن Rh مثبت را داشته باشد، Rh خون او مثبت خواهد بود . به طور ساده:

اگر پدر و مادر هر دو Rh منفی باشند، فرزند آنها قطعاً Rh منفی خواهد بود .
اگر یکی از والدین Rh مثبت (با حداقل یک ژن مثبت) باشد، احتمال Rh مثبت شدن فرزند وجود دارد .
برای مثال اگر مادر Rh منفی و پدر Rh مثبت باشد، ممکن است فرزند Rh مثبت را از پدر به ارث ببرد یا Rh منفی شود. در این حالت معمولاً حدود ۵۰٪ شانس برای Rh مثبت بودن فرزند وجود دارد (بسته به ترکیب ژنتیکی پدر) .

به همین دلیل در مادران Rh منفی، وضعیت Rh پدر می‌تواند تعیین‌کننده ریسک ناسازگاری Rh باشد. اگر پدر نیز Rh منفی باشد، فرزند قطعاً Rh منفی بوده و ناسازگاری رخ نخواهد داد. اما اگر پدر Rh مثبت باشد (یا وضعیت Rh او نامشخص باشد)، احتمال Rh مثبت شدن جنین مطرح است و باید اقدامات احتیاطی صورت گیرد .

ناسازگاری Rh در بارداری چیست؟

ناسازگاری Rh زمانی رخ می‌دهد که مادر دارای Rh منفی و جنین Rh مثبت باشد . در چنین حالتی ممکن است سیستم ایمنی مادر، گلبول‌های قرمز Rh مثبت جنین را به چشم عامل بیگانه ببیند و بر ضد آنها پادتن (آنتی‌بادی) تولید کند . به این فرآیند حساس‌شدن مادر Rh منفی یا ایزوامونیزاسیون Rh گفته می‌شود. خوشبختانه در بارداری اول معمولاً مشکلی برای جنین پیش نمی‌آید زیرا معمولاً اختلاط خون مادر و جنین تا زمان زایمان چندان رخ نمی‌دهد . اما همین که در طی زایمان (یا برخی اتفاقات دیگر) خون جنین وارد بدن مادر شد، بدن مادر شروع به ساختن آنتی‌بادی ضد Rh می‌کند . این آنتی‌بادی‌ها معمولاً در بارداری اول تاثیر مخربی بر جنین همان بارداری ندارند، اما در بارداری‌های بعدی اگر جنین دیگری Rh مثبت باشد، این بار سیستم ایمنی مادر از قبل آماده حمله به گلبول‌های قرمز جنین خواهد بود . نتیجه می‌تواند یک وضعیت خطرناک به نام بیماری همولیتیک جنین و نوزاد باشد که در بخش‌های بعدی توضیح داده خواهد شد.

چه زمانی احتمال بروز حساسیت Rh وجود دارد؟

همان‌طور که گفتیم، برای ایجاد حساسیت Rh باید مقداری از خون جنین Rh مثبت وارد جریان خون مادر Rh منفی شود تا سیستم ایمنی مادر تحریک گردد . این اتفاق معمولاً در یکی از شرایط زیر ممکن است رخ دهد:

حین زایمان (طبیعی یا سزارین): در زمان تولد، جفت از دیواره رحم جدا می‌شود و خون مادر و نوزاد ممکن است با یکدیگر تماس پیدا کنند . بیشترین موارد حساس‌سازی مادران Rh منفی در بارداری اول، هنگام زایمان رخ می‌دهد.
سقط جنین یا حاملگی خارج‌رحمی: در صورت سقط خودبه‌خودی یا عمدی جنین، به‌خصوص پس از هفته‌های اولیه، احتمال ورود خون جنین به خون مادر وجود دارد .
خونریزی یا لکه‌بینی در دوران بارداری: هرگونه خونریزی رحمی در طول بارداری (مانند جداشدگی جفت یا خونریزی‌های سه‌ماهه اول و دوم) ممکن است با مخلوط شدن خون جنین و مادر همراه باشد .
آسیب یا ضربه به شکم مادر: وارد آمدن ضربه شدید به شکم (مثلاً در تصادف یا زمین خوردن) می‌تواند منجر به آسیب جفت و مخلوط شدن خون‌ها شود .
انجام اقدامات تهاجمی تشخیصی: برخی روش‌های تشخیصی پیش از زایمان مانند آمنیوسنتز (نمونه‌گیری از مایع آمنیوتیک) یا نمونه‌برداری از پرزهای کوریونی (CVS) می‌توانند باعث ورود خون جنین به گردش خون مادر شوند .
نسخه خارجی جنین (اکسترنال ورژن): در مواردی که جنین در وضعیت بریچ قرار دارد، چرخاندن دستی جنین از روی شکم مادر (ECV) نیز ریسک تماس خونی دارد .

علاوه بر این موارد، دریافت خون Rh مثبت توسط فرد Rh منفی (مثلاً در انتقال خون اشتباه) نیز می‌تواند موجب تشکیل آنتی‌بادی ضد Rh شود ؛ هرچند این موضوع مستقیماً به بارداری مربوط نیست ولی در صورت اتفاق، همان پیامدهای حساس شدن را خواهد داشت.

عوارض ناسازگاری Rh: بیماری همولیتیک جنین و نوزاد

اگر مادر Rh منفی نسبت به خون Rh مثبت حساس شده و آنتی‌بادی تولید کند، این آنتی‌بادی‌ها در بارداری‌های بعدی (یا گاهی در اواخر همان بارداری) می‌توانند از طریق جفت وارد گردش خون جنین Rh مثبت شوند. در این صورت حمله سیستم ایمنی مادر به گلبول‌های قرمز جنین آغاز می‌شود و منجر به تخریب گلبول‌های قرمز جنین می‌گردد . به این وضعیت خطرناک بیماری همولیتیک جنین و نوزاد (Hemolytic Disease of the Fetus and Newborn – HDFN) یا اریتروبلاستوز جنینی گفته می‌شود .

عوارض بیماری همولیتیک برای جنین و نوزاد می‌تواند بسیار جدی باشد. طیف این عوارض از موارد خفیف تا شدید متغیر است، از جمله:

کم‌خونی همولیتیک: به دلیل تخریب سلول‌های خونی، جنین دچار کم‌خونی شدید می‌شود که می‌تواند رشد و عملکرد اندام‌های حیاتی را مختل کند .
زردی نوزادی: تخریب گلبول‌های قرمز باعث افزایش بیلی‌روبین و در نتیجه زردی در نوزاد می‌شود . زردی شدید می‌تواند به مغز نوزاد آسیب برساند (کرنیکتروس).
هیدروپس جنینی (آب‌آوردگی جنین): در موارد شدید، کم‌خونی منجر به نارسایی قلب جنین و تجمع مایع در بافت‌های بدن او می‌شود که به آن هیدروپس گفته می‌شود . این وضعیت می‌تواند کشنده باشد.
نارسایی کبد و قلب: کبد و قلب جنین به دلیل تلاش برای تولید سلول‌های خونی بیشتر، دچار بزرگ‌شدگی و نارسایی عملکردی می‌شوند .
مرده‌زایی (مرگ جنین): در بدترین حالت، تخریب گسترده خون جنین می‌تواند به مرگ داخل‌رحمی او منجر شود .

خوشبختانه امروزه به لطف اقدامات پیشگیرانه، بروز موارد شدید بیماری همولیتیک بسیار نادر شده است . با این حال آگاهی از این عوارض اهمیت انجام به‌موقع آزمایش‌ها و اقدامات پیشگیرانه را دوچندان می‌کند.

شکل ۱: نمای شماتیک از عامل Rh روی سطح گلبول قرمز. گلبول سمت چپ Rh مثبت است (نقاط آبی‌رنگ معرف پروتئین Rh بر سطح آن)، و گلبول سمت راست Rh منفی می‌باشد. در دوران بارداری، تفاوت Rh میان مادر و جنین می‌تواند منجر به حساس‌شدن سیستم ایمنی مادر Rh منفی شود.

آزمایش‌های اولیه در اوایل بارداری (سه‌ماهه اول)

اکنون که با اهمیت موضوع آشنا شدیم، به بررسی آزمایش‌های لازم برای مادران Rh منفی و زمان‌بندی انجام آن‌ها می‌پردازیم. نخستین گام، شناسایی وضعیت Rh مادر در ابتدای بارداری است. در اولین مراجعه‌ی دوران بارداری (معمولاً طی سه‌ماهه اول)، پزشک یک آزمایش خون موسوم به تایپ و اسکرین (Type & Screen) درخواست می‌کند . این آزمایش شامل دو بخش اصلی است:

تعیین گروه خونی ABO و Rh مادر

در این مرحله، گروه خونی ABO (A, B, AB یا O) و همچنین Rh مادر مشخص می‌شود. تمام زنان باردار بدون در نظر گرفتن سابقه، در اولین ویزیت بارداری باید از نظر گروه خونی و Rh آزمایش شوند . دانستن Rh مادر از همان ابتدا بسیار مهم است، چرا که برنامه‌ریزی مراقبت‌های بعدی بارداری بر اساس Rh منفی یا مثبت بودن او صورت می‌گیرد. اگر نتیجه‌ی این آزمایش نشان دهد که مادر Rh مثبت است، نیازی به اقدامات ویژه‌ای از بابت ناسازگاری Rh نخواهد بود . اما در صورتی که مادر Rh منفی باشد، گام بعدی بررسی وجود آنتی‌بادی‌های Rh در خون او است.

بیشتر بخوانید: تشخیص گروه خونی فرزند از پدر و مادر

آزمایش آنتی‌بادی Rh (آزمون کومبس غیرمستقیم)

پس از تشخیص Rh منفی در مادر، آزمایش غربالگری آنتی‌بادی ضد Rh انجام می‌شود که به نام تست کومبس غیرمستقیم نیز شناخته می‌شود. این آزمایش در همان اوایل بارداری (همراه با تعیین گروه خونی) انجام می‌گیرد تا مشخص شود آیا مادر تا به حال در معرض خون Rh مثبت قرار گرفته و حساس‌شده است یا خیر . نتیجه‌ی این تست می‌تواند دو حالت داشته باشد:

منفی بودن غربالگری آنتی‌بادی: به این معناست که در خون مادر هیچ پادتنی بر ضد Rh یافت نشده است (مادر تا کنون حساس نشده). این خبر خوبی است و بدین معنی است که می‌توان با انجام اقدامات پیشگیرانه از بروز حساسیت در ادامه بارداری جلوگیری کرد .
مثبت بودن غربالگری آنتی‌بادی: یعنی در خون مادر پادتن ضد Rh وجود دارد. این حالت نشان می‌دهد مادر در گذشته (مثلاً به دنبال بارداری قبلی، سقط یا انتقال خون) نسبت به Rh حساس شده و آنتی‌بادی در بدنش تولید شده است . در این وضعیت، اقدامات پیشگیرانه با روگام دیگر مؤثر نخواهند بود و بارداری جزو بارداری‌های پرخطر قرار می‌گیرد که نیاز به پایش ویژه جنین دارد . (در بخش‌های بعدی به مدیریت این وضعیت خواهیم پرداخت).

نقش آزمایش Rh پدر و تشخیص Rh جنین

پس از مشخص شدن Rh مادر، ممکن است این پرسش پیش بیاید که Rh پدر چه تأثیری دارد؟ همان‌طور که اشاره شد، اگر پدر نیز Rh منفی باشد، عملاً جنین نمی‌تواند Rh مثبت باشد و خطر ناسازگاری منتفی است . بنابراین در برخی موارد پزشکان آزمایش Rh پدر را نیز پیشنهاد می‌دهند تا اگر پدر قطعاً Rh منفی است از نیاز به برخی اقدامات پیشگیرانه صرف‌نظر شود . با این حال، در عمل حتی اگر Rh پدر مثبت باشد یا مشخص نشود، مبنای پیشگیری را بر احتمال Rh مثبت بودن جنین می‌گذاریم. زیرا حتی در صورت Rh مثبت بودن پدر، ممکن است جنین Rh منفی شود ولی ما از پیش نمی‌توانیم به طور قطع Rh جنین را بدون بررسی‌های پیشرفته تعیین کنیم.

امروزه با پیشرفت فناوری، تشخیص Rh جنین از طریق آزمایش‌های غیرتهاجمی نیز امکان‌پذیر شده است. به کمک آنالیز DNA جنین که در خون مادر گردش می‌کند (NIPT)، می‌توان در اواخر سه‌ماهه اول بارداری تشخیص داد که آیا ژن Rh مثبت در جنین وجود دارد یا خیر. در برخی کشورها از این روش برای تعیین نیاز یا عدم نیاز به تزریق روگام استفاده می‌شود تا از تزریق‌های غیرضروری جلوگیری گردد . با این حال این روش همه‌جا در دسترس نیست و پرهزینه می‌باشد. بنابراین همچنان راهکار استاندارد این است که اگر مادر Rh منفی و پدر Rh مثبت یا ناشناخته باشد، جنین را بالقوه Rh مثبت فرض کرده و مراقبت‌های لازم را انجام دهیم.

مراقبت‌ها و آزمایش‌های سه‌ماهه دوم بارداری

با ورود به نیمه‌ی دوم بارداری، در مادر Rh منفی که تاکنون حساس نشده است (آزمایش آنتی‌بادی منفی بوده)، مرحله بعدی اقدامات پیشگیرانه فرامی‌رسد. سه‌ماهه دوم زمانی است که باید مجدداً وضعیت آنتی‌بادی مادر بررسی و در زمان مناسب آمپول روگام تزریق گردد.

تکرار تست آنتی‌بادی در هفته ۲۸

طبق دستورالعمل‌ها، برای تمامی مادران Rh منفی که آنتی‌بادی Rh منفی دارند، آزمایش آنتی‌بادی باید در حدود هفته ۲۸ بارداری تکرار شود . دلیل این کار آن است که مطمئن شویم مادر تا این زمان هنوز حساس نشده و هیچ آنتی‌بادی جدیدی علیه Rh در خونش ظاهر نشده است. اگر در این زمان هم تست آنتی‌بادی منفی بود، خبر خوب این است که می‌توانیم با خیال راحت اقدام پیشگیرانه را انجام دهیم. (در صورت مثبت شدن غیرمنتظره آنتی‌بادی در این مرحله، به معنای وقوع حساسیت طی بارداری جاری است و مادر نیازمند مراقبت‌های تخصصی‌تر خواهد بود).

تزریق آمپول روگام در هفته ۲۸ بارداری

روگام (RhoGAM یا RhIG) یک فرآورده‌ی ایمونوگلوبولین است که حاوی آنتی‌بادی‌های مخصوص ضد Rh (آنتی-D) می‌باشد . تزریق روگام به مادر Rh منفیِ حساس‌نشده باعث می‌شود در صورت ورود حتی مقدار کمی از خون Rh مثبت جنین به بدن مادر، این آنتی‌بادی‌های تزریقی بلافاصله گلبول‌های Rh مثبت را خنثی و نابود کنند قبل از آنکه سیستم ایمنی مادر فرصت کند آنتی‌بادی پایدار خود را تولید نماید . به زبان ساده، روگام مانند یک سپر محافظ موقت عمل کرده و نمی‌گذارد بدن مادر برای همیشه حساس شود.

طبق توصیه‌های پزشکی، یک دوز کامل (۳۰۰ میکروگرم) روگام به طور معمول در هفته ۲۸ بارداری به مادران Rh منفی تزریق می‌شود . این زمان‌بندی به این دلیل انتخاب شده که در سه‌ماهه سوم بارداری احتمال تماس خونی مادر و جنین افزایش می‌یابد و اثربخشی روگام حدود ۱۲ هفته در بدن باقی می‌ماند ، لذا تزریق در ۲۸ هفتگی تا زمان زایمان محافظت ایجاد می‌کند. تحقیقات نشان داده‌اند که با اجرای این برنامه (تزریق در ۲۸ هفتگی و سپس پس از زایمان) احتمال ایجاد حساسیت Rh در مادر به کمتر از ۱٪ کاهش می‌یابد .

نکته: در صورتی که بارداری بیش از حد انتظار طول بکشد و از ۱۲ هفته بعد از تزریق روگام بگذرد (مثلاً مادر تا ۴۰-۴۱ هفتگی زایمان نکند)، ممکن است پزشک یک دوز یادآور روگام را در هفته ۴۰ بارداری تجویز کند تا ایمنی همچنان برقرار باشد .

اقدامات در سه‌ماهه سوم و هنگام زایمان

در اواخر بارداری و نیز حین زایمان، تمرکز مراقبت‌ها بر پیشگیری نهایی از حساس شدن مادر و همچنین بررسی وضعیت نوزاد پس از تولد است. خوشبختانه اگر مراحل قبل به درستی انجام شده باشد، احتمال ایجاد مشکل بسیار اندک است اما چند اقدام مهم در این مقطع باقی می‌ماند.

آزمایش خون نوزاد پس از تولد (گروه خونی و تست کومبس مستقیم)

پس از تولد نوزاد (چه زایمان طبیعی و چه سزارین)، از خون بندناف نوزاد یا خون خود نوزاد آزمایش‌هایی انجام می‌شود تا گروه خونی و Rh نوزاد تعیین گردد. اگر نوزاد Rh منفی باشد، خطر ناسازگاری برطرف شده و اقدامات خاصی نیاز نیست . اما اگر نوزاد Rh مثبت باشد، باید فرض را بر این گذاشت که طی فرآیند زایمان مقداری از خون نوزاد وارد گردش خون مادر شده است.

همچنین در مادرانی که آنتی‌بادی Rh داشته‌اند (حساس‌شده)، معمولاً تست کومبس مستقیم روی خون نوزاد انجام می‌شود تا مشخص شود آیا پادتن‌های مادری به گلبول‌های قرمز نوزاد متصل شده‌اند یا خیر. در صورتی که این تست مثبت باشد، یعنی مقداری از گلبول‌های نوزاد پوشیده از آنتی‌بادی‌های مادری هستند و ممکن است نوزاد در معرض زردی و کم‌خونی قرار گیرد که نیاز به درمان خواهد داشت. کادر درمان وضعیت نوزاد را از نظر علائم کم‌خونی یا زردی تحت نظر خواهند گرفت و در صورت لزوم درمان‌هایی مثل فوتوتراپی (نوردرمانی) یا انتقال خون را انجام می‌دهند .

تزریق روگام پس از زایمان

یکی از ارکان اصلی پیشگیری از ناسازگاری Rh، تزریق روگام پس از زایمان برای مادر است (البته اگر نوزاد Rh مثبت باشد). پس از تعیین Rh نوزاد، در صورتی که نوزاد Rh مثبت باشد یا Rh او نامشخص باشد، باید ظرف ۷۲ ساعت پس از زایمان به مادر Rh منفی یک دوز روگام تزریق شود . این تزریق دقیقا به همان دلیل تزریق روگام در بارداری صورت می‌گیرد: برای خنثی کردن هرگونه گلبول Rh مثبت نوزاد که ممکن است در حین زایمان وارد بدن مادر شده باشد . با تزریق به‌موقع روگام پس از زایمان، مادر در برابر بارداری‌های آینده محافظت می‌شود و از تشکیل آنتی‌بادی دائمی در بدنش جلوگیری به عمل می‌آید .

تزریق پس از زایمان آخرین حلقه زنجیر پیشگیری است و همراه با تزریق هفته ۲۸، در محافظت مادر بسیار مؤثر می‌باشد. به یاد داشته باشید حتی اگر نوزاد اول شما Rh مثبت بود و پس از زایمان روگام گرفتید، در هر بارداری بعدی نیز همین روند باید تکرار شود؛ چرا که هر بارداری تازه یک مواجهه جدید با Rh مثبت محسوب می‌شود.

موارد ویژه: نیاز به روگام در طی بارداری

گذشته از زمان‌بندی معمول (هفته ۲۸ و پس از زایمان)، برخی موقعیت‌های خاص در طی بارداری وجود دارند که ممکن است ایجاب کنند تزریق روگام زودتر از موعد یا دفعات بیشتری انجام شود . مهم‌ترین این موارد عبارت‌اند از:

خونریزی یا لکه‌بینی در بارداری: هر نوع خونریزی واژینال در یک مادر Rh منفی می‌تواند بالقوه به معنای تماس خونی با جنین باشد. بنابراین پزشک معمولاً احتیاط کرده و تزریق روگام را در پی خونریزی تجویز می‌کند . به خصوص خونریزی‌های سه‌ماهه دوم یا سوم (مثل جدا شدن جفت) اهمیت بیشتری دارند.
سقط جنین یا ختم بارداری: چه سقط خودبخودی و چه ختم بارداری (سقط درمانی) در یک مادر Rh منفی، در هر سنی از بارداری (به‌ویژه پس از هفته ۶ الی ۱۲)، نیاز به روگام خواهد داشت . حتی در سقط زودرس هم پزشکان اغلب روگام با دوز کمتر (میکرو دوز) تجویز می‌کنند تا از حساسیت جلوگیری شود .
حاملگی خارج رحمی یا مول هیداتی‌فرم: این شرایط نیز در حکم ختم بارداری بوده و ورود بافت حاملگی به خون مادر می‌تواند رخ دهد. بنابراین روگام باید تزریق شود .
آمینوسنتز، CVS و نمونه‌گیری خون جنین: انجام روش‌های تهاجمی پیش از تولد که با نمونه‌گیری از مایع آمنیوتیک، پرزهای جفت یا خون بندناف جنین سروکار دارند، همگی اندکی با ریسک تماس خونی همراهند. بعد از این اقدامات، مادر Rh منفی باید روگام دریافت کند .
اعمال جراحی یا صدمات شکمی در بارداری: هرگونه جراحی روی رحم یا شکم مادر (مثلاً جراحی سرویکال) و همچنین ضربه شدید به شکم در تصادفات، افتادن و … می‌تواند خون مادر و جنین را مخلوط کند. در این مواقع نیز تزریق روگام توصیه می‌شود .
چرخش جنین بریچ (نسخه خارجی): همان‌طور که گفته شد، تلاش برای چرخاندن جنین در وضعیت بریچ از خارج شکم نیز از مواردی است که پس از آن روگام تجویز می‌شود .

به طور خلاصه، قاعده این است که هر زمان احتمال آمیختن خون مادر Rh منفی با خون Rh مثبت جنین وجود داشته باشد، در اسرع وقت (ترجیحاً طی ۷۲ ساعت) روگام تزریق شود . این اقدامات پیشگیرانه حتی خارج از برنامه معمول تزریق (۲۸ هفته و پس از زایمان) بسیار حائز اهمیت‌اند.

اگر مادر Rh منفی قبلاً حساس شده باشد (وجود آنتی‌بادی Rh)

تمام آنچه گفته شد مربوط به حالتی است که مادر Rh منفی هنوز حساس نشده و آنتی‌بادی بر ضد Rh در بدنش ندارد. اما در صورتی که مادر از قبل حساس‌شده باشد – یعنی نتیجه آزمایش آنتی‌بادی Rh در اوایل بارداری مثبت باشد – رویکرد مراقبتی متفاوت خواهد بود. همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد، در این وضعیت تزریق روگام دیگر مؤثر نیست زیرا بدن مادر قبلاً آنتی‌بادی دائمی را ساخته است . در چنین شرایطی اقدامات زیر انجام می‌شود:

پایش تیتر آنتی‌بادی در مادر

پزشک مقدار آنتی‌بادی‌های ضد Rh را در خون مادر (تیتر آنتی‌بادی) اندازه‌گیری می‌کند و در طول بارداری مرتب آن را تحت نظر می‌گیرد. تیترهای پایین ممکن است مشکل حادی ایجاد نکنند اما اگر تیتر آنتی‌بادی از حد آستانه‌ای بالاتر رود، به این معنی است که جنین در خطر آسیب قرار دارد. تیتر آنتی‌بادی معمولاً هر ۲-۴ هفته یک بار اندازه‌گیری می‌شود تا هرگونه افزایش قابل توجه سریعاً تشخیص داده شود.

بررسی سلامت جنین (سونوگرافی داپلر و دیگر روش‌ها)

در مادری که آنتی‌بادی Rh دارد، جنین از نظر علائم کم‌خونی و سلامت عمومی تحت نظر ویژه قرار می‌گیرد. یکی از ابزارهای پیشرفته، سونوگرافی داپلر شریان مغزی میانی جنین است. با این روش غیرتهاجمی می‌توان سرعت جریان خون در مغز جنین را اندازه گرفت؛ بالا بودن غیرطبیعی این سرعت می‌تواند نشانه کم‌خونی جنین باشد (زیرا خون رقیق‌تر سریع‌تر جریان می‌یابد) . علاوه بر سونوگرافی، ممکن است پزشک برای ارزیابی دقیق‌تر وضعیت جنین از روش‌هایی مانند نمونه‌گیری از مایع آمنیوتیک (آمنیوسنتز) جهت اندازه‌گیری بیلی‌روبین یا حتی نمونه‌گیری خون جنین (کوردوسنتز) استفاده کند. این روش‌ها برای سنجش شدت درگیری جنین به‌کار می‌روند و بر اساس آنها درباره ادامه بارداری یا مداخلات درمانی تصمیم‌گیری می‌شود .

درمان در موارد شدید (انتقال خون داخل رحمی یا زایمان زودرس)

اگر شواهد نشان دهد جنین دچار کم‌خونی شدید در اثر بیماری همولیتیک شده است، اقدامات درمانی می‌تواند شامل انتقال خون داخل رحمی به جنین باشد. در این روش، خون سازگار مستقیماً از طریق بندناف به جنین تزریق می‌شود تا کم‌خونی او جبران گردد . این کار معمولاً در مراکز تخصصی توسط فوق‌تخصص انجام می‌شود. همچنین در مواردی که سن جنین نسبتا بالا باشد و خطر ادامه بارداری بیش از زایمان زودرس باشد، ممکن است تصمیم به القای زایمان زودتر از موعد گرفته شود تا نوزاد به دنیا آمده و درمان‌های لازم پس از تولد (مانند تعویض خون) برایش انجام شود . هرچند این سناریوها به ندرت رخ می‌دهند، اما آمادگی و پیش‌آگاهی نسبت به آنها بخشی از مراقبت مادران حساس‌شده است.

آمپول روگام چیست و چگونه عمل می‌کند؟

تا اینجا چندین بار نام آمپول روگام (RhIg) را ذکر کردیم. در این بخش به طور مختصر توضیح می‌دهیم که این آمپول چیست و چه نقشی دارد. روگام در حقیقت نام تجاری یکی از انواع ایمونوگلوبولین‌های Rh(D) است. این دارو از پلاسمای انسان تهیه می‌شود و حاوی آنتی‌بادی علیه آنتی‌ژن Rh (عامل Rh) است . وقتی روگام به یک مادر Rh منفی تزریق می‌شود، در واقع مقدار معینی آنتی‌بادی آماده بر ضد Rh وارد بدن او می‌گردد. اگر طی مدت اثر این آمپول، سلول‌های خونی Rh مثبت جنین به طور تصادفی وارد خون مادر شوند، این آنتی‌بادی‌های تزریق‌شده بلافاصله به گلبول‌های جنین متصل شده و آن‌ها را از بین می‌برند قبل از آن‌که سیستم ایمنی مادر متوجه حضورشان شود . بدین ترتیب، بدن مادر هیچ‌گاه فرصت پیدا نمی‌کند که نسبت به Rh تحریک شود و آنتی‌بادی درازمدت و پایدار بسازد.

روگام یک داروی ایمن و بسیار مؤثر است که سال‌هاست در پزشکی استفاده می‌شود. پس از معرفی این دارو، میزان بروز بیماری همولیتیک نوزادان به شدت کاهش یافته است . عوارض جانبی روگام حداقل هستند؛ ممکن است محل تزریق برای مدت کوتاهی دردناک یا قرمز شود یا فرد دچار کمی تب و لرز خفیف گردد که گذراست. واکنش آلرژیک شدید به این دارو به ندرت رخ می‌دهد. به طور کلی مزایای روگام در پیشگیری از عوارض خطرناک ناسازگاری Rh به مراتب بیشتر از ریسک ناچیز عوارض آن است.

شایان ذکر است که روگام فقط پیشگیری‌کننده است و درمان‌کننده نیست. یعنی اگر مادری قبلاً حساس‌شده و آنتی‌بادی ساخته باشد، تزریق روگام دیگر کمکی نخواهد کرد (زیرا پادتن‌های ساخته‌شده مادر در مقادیر زیاد حضور دارند و روگام نمی‌تواند آنها را خنثی کند) . بنابراین تأکید می‌کنیم که تزریق به‌موقع و منظم روگام طبق برنامه، کلید پیشگیری از مشکلات بعدی است.

کلام آخر تیم پینو بی بی

در این مقاله به طور جامع بررسی کردیم که مادران Rh منفی در دوران بارداری چه آزمایش‌ها و مراقبت‌هایی را باید مدنظر قرار دهند. از همان ابتدای بارداری، تعیین گروه خونی و Rh مادر و انجام آزمایش آنتی‌بادی کمک می‌کند وضعیت مادر مشخص شود . در ادامه، با تزریق به‌موقع آمپول روگام در هفته ۲۸ و پس از زایمان (در صورت Rh مثبت بودن نوزاد) می‌توان با اطمینان بالا از بروز ناسازگاری Rh و عواقب خطرناک آن جلوگیری کرد . همچنین آموختیم که در مواقع خاص مانند خونریزی، سقط یا اقدامات تهاجمی، ممکن است روگام اضافه‌بر‌سازمان نیاز باشد .

خبر خوب این است که امروزه با رعایت این اقدامات پیشگیرانه، اغلب مادران Rh منفی می‌توانند بدون هیچ مشکلی دوران بارداری خود را پشت سر بگذارند و نوزادی سالم به دنیا آورند . دانستن وضعیت Rh و اهمیت انجام آزمایش‌ها و تزریقات لازم، به شما کمک می‌کند با آرامش خاطر بیشتری بارداری خود را طی کنید. در صورت داشتن هرگونه پرسش یا نگرانی، حتماً با پزشک خود مطرح کنید. به یاد داشته باشید که هدف نهایی از این مراقبت‌ها، تأمین سلامت شما و فرزندتان است. با آگاهی و پیگیری به‌موقع، می‌توانید از بابت ناسازگاری Rh آسوده‌خاطر باشید و بر لذت مادر شدن تمرکز کنید.

در صورت مفید بودن این مقاله برای شما لطفا امتیاز دهید.